Rüyalar Ne Anlatır? Rüya Tabiri ile Rüya Yorumu Arasındaki Fark

I

İnsanlar rüyalarını anlamak için binlerce yıldır aynı yola başvurdu: bir rüya sözlüğüne. Bu geleneğin en ünlü eseri, MS ikinci yüzyılda Efesli Artemidoros’un yazdığı Oneirokritika’dır; bugün internette okunan rüya tabirlerinin çoğu, farkında olsun olmasın, onun yöntemini sürdürür. Yöntem basittir: Rüyadaki her öğenin sabit bir anlamı vardır. Yılan düşmanı, su bereketi, diş kaybı bir yakının ölümünü, uçmak yükselmeyi gösterir. Rüyayı gören, rüyasının öğelerini sözlükte arar ve anlamı bulur.

Freud, 1899’un sonunda yayımlanan ve kapağında 1900 tarihi taşıyan Düşlerin Yorumu’nda, bu yöntemi bir “şifre çözme” yöntemi olarak adlandırdı ve onu reddetti. Freud’a göre bir rüyanın anlamı, rüyadaki öğelerin herkes için aynı olan bir sözlük karşılığında değil, rüyayı gören kişinin o öğelerle kurduğu kendine özgü bağlantılardadır.¹ Aynı yılan, bir kişi için çocukken korktuğu bir bahçeyi, bir başkası için sevgilisinin adını, bir üçüncüsü için babasının sözlerini çağırabilir. Rüyanın sözlüğü, her rüya görenin kendi hayatıdır.

Bu fark, küçük bir yöntem farkı gibi görünür; ama bütün psikanalizin temelidir. Rüya tabiri, rüyanızı size başkasının sözüyle açıklar. Psikanalitik yorum ise rüyanızı sizin sözünüzle açar. İlki size bir anlam verir; ikincisi, sizin bilmediğiniz ama söylediğiniz bir şeyi duymanızı sağlar.

II

Freud’un yöntemini anlamanın en iyi yolu, onun kendi rüyasına bakmaktır. 23’ü 24 Temmuz’a bağlayan gece, 1895 yazında, Viyana yakınlarındaki Bellevue adlı bir köşkte Freud bir rüya gördü. Rüyada büyük bir salonda konuklar ağırlamaktadır; aralarında, tedavisini tam olarak tamamlayamadığı genç bir hastası, Irma, vardır. Freud onu bir kenara çeker, “çözüm”ü kabul etmediği için onu azarlar; Irma boğazının, karnının ağrıdığını söyler. Freud onun ağzına bakar, boğazında beyaz lekeler görür. Rüyanın sonunda bir arkadaşının Irma’ya, temiz olmayan bir şırıngayla, trimetilamin adlı bir madde enjekte ettiği anlaşılır; Freud bu kimyasal formülü rüyada kalın harflerle basılmış olarak görür.

Freud bu rüyayı Düşlerin Yorumu’nun ikinci bölümünde, cümle cümle, ayrıntı ayrıntı çözümler. Her öğe için aklına gelenleri yazar: Irma’nın kim olduğunu, beyaz lekelerin ona ne hatırlattığını, şırınganın hangi meslektaşıyla ilgili bir kaygıyı taşıdığını. Vardığı sonuç şudur: Rüya, Freud’un bir dileğini gerçekleşmiş olarak gösterir. Irma’nın hâlâ hasta olmasının sorumlusu Freud değil, başkalarıdır. Rüya, onu bir suçluluk duygusundan aklar.² Freud bundan genel bir ilke çıkarır: Rüya, bir dileğin gerçekleşmesidir. Ama bu dilek çoğu zaman rüyada açıkça görünmez; rüyanın görünen içeriği, onun gizli düşüncelerinin bir çevirisidir.

Bu çeviriye Freud “rüya işi” adını verir ve onun başlıca işlemlerini ayırır. Yoğunlaştırma: Birçok düşünce, birçok kişi tek bir imgede birleşir; rüyadaki bir kişi, aynı anda annenizin yüzünü, öğretmeninizin sesini ve bir arkadaşınızın giysisini taşıyabilir. Yer değiştirme: Duygusal ağırlık önemli olandan önemsiz görünen bir ayrıntıya kayar; rüyanın en çok üzerinde durduğunuz yeri, çoğu zaman en az önemli olanıdır. Bir de sahnelenebilirlik: Düşünceler, soyut kavramlar, görüntülere dönüştürülmek zorundadır. Freud rüyayı bu yüzden bir resim olarak değil, bir resimli bilmece, bir rebus olarak okumayı önerir: Her imge, bir harf ya da bir hece gibi, okunması gereken bir işarettir.³

III

Rüyaların önemli bir kısmı, uyandıktan birkaç dakika sonra kaybolur. Sabah canlı bir biçimde hatırladığınız bir sahne, kahvaltıda silikleşir, öğlene doğru tamamen gider. Freud bu unutmayı, rüyanın kendisinin bir parçası olarak gördü. Uyanık düşüncenin sansürü, gece gevşemiş olan sansür, sabah yeniden devreye girer ve rüyanın kendisine en çok yaklaştığı yerleri siler. Bir rüyanın hatırlanmayan kısmı, çoğu zaman onun en önemli kısmıdır.

Freud bu yüzden hastalarına rüyalarını tam ve eksiksiz hatırlamaları için çabalamalarını söylemedi. Hatırlanan küçük bir parça, bir kelime, bir renk, bir his, yeterlidir; çünkü çağrışımlar oradan başlayarak rüyanın unutulan kısmına uzanabilir. Freud, her rüyanın, yorumun ne kadar ilerlerse ilerlesin çözülemeyen bir noktası olduğunu da söyledi ve bu noktaya rüyanın göbeği adını verdi: rüyanın bilinmeyene uzandığı, düşüncelerin artık çözülemeyecek bir yumakta birbirine dolandığı yer.⁴ Bir rüyayı yorumlamak, onun bütün sırrını çözmek değil, bu göbeğe kadar gitmek, ötesinin de bulunduğunu kabul etmektir.

IV

Kâbuslar ilk bakışta Freud’un kuramını çürütüyor gibi görünür. Kovalandığınız, düştüğünüz, sevdiğiniz birinin öldüğü bir rüya, nasıl bir dileğin gerçekleşmesi olabilir? Freud’un yanıtı iki katmanlıdır. Birincisi, kaygı rüyalarında dilek çoğu zaman o kadar güçlü, sansürün kabul edemeyeceği kadar çıplaktır ki, rüya işi onu yeterince gizleyemez; kaygı, sansürün başarısızlığının işaretidir. Rüyadan kaygıyla uyanmak, bir anlamda, rüyanın kendisine fazla yaklaştığınız anda kendinizi kurtarmanızdır.

İkincisi, Freud kendi kuramına bir istisna tanıdı. Birinci Dünya Savaşı’ndan dönen askerlerin, travmatik sahneyi her gece yeniden yaşadıkları rüyalar, hiçbir dileğin gerçekleşmesi olarak okunamıyordu. Freud 1920’de, Haz İlkesinin Ötesinde’de, bu rüyaları, ruhsal aygıtın baş edemediği bir deneyimi sonradan bağlamaya, ona bir biçim vermeye çalışan bir tekrarın ürünü olarak düşündü.⁵ Travmatik bir olayın ardından tekrarlanan kâbuslar, bu yüzden, bir dileğin değil, henüz söze dökülmemiş bir şeyin işaretidir. Bu tür kâbuslar uzun süre devam ediyorsa, onları yalnız taşımaya çalışmak yerine bir uzmanla konuşmak gerekir.

Lacan, Freud’un aktardığı belki de en çarpıcı rüyayı, on birinci seminerinde yeniden okudu. Bir baba, uzun süre başında beklediği ölmüş çocuğunun cesedinin bulunduğu odanın yanındaki odada uyumaya çekilir; yaşlı bir adam cesedin başında beklemektedir. Baba rüyasında çocuğunun yatağının yanında durduğunu, kolundan tutup sitemle fısıldadığını görür: Baba, görmüyor musun, yanıyorum? Uyanır ve öbür odadan gelen bir ışık fark eder: Bekçi uyuyakalmış, devrilen bir mum cesedin örtüsünü ve kolunu tutuşturmuştur.⁶ Freud bu rüyada bile bir dileğin, çocuğu bir an daha canlı görme dileğinin, gerçekleştiğini söyler. Lacan ise başka bir şeyin altını çizer: Babayı uyandıran, dışarıdaki yangının ışığı değil, rüyanın içinde duyulan cümledir. Rüya, uykuyu korumak için vardır; ama bazen, uyanıklıkta katlanamayacağımız bir gerçekle, bir sözle karşılaştığımız yer de odur. Uyanmak, bazen o gerçekten kaçmanın bir yoludur.

V

Bugün rüyalar nörobilimin de araştırma alanıdır. 1953’te Eugene Aserinsky ve Nathaniel Kleitman, uykunun hızlı göz hareketleriyle belirginleşen ve rüyalarla ilişkili bir evresini, REM uykusunu tanımladı. 1970’lerde bazı araştırmacılar rüyaları, beyin sapının rastgele etkinliğinin ön beyin tarafından sonradan anlamlandırılması olarak açıkladı; Güney Afrikalı nöropsikolog Mark Solms ise 2000’de yayımladığı çalışmada, rüya görmenin REM uykusundan ayrı beyin mekanizmalarına, özellikle beynin arayış ve arzu ile ilgili devrelerine bağlı olduğunu savundu.⁷ Bu tartışma kapanmış değildir. Ama psikanalitik yorum için asıl soru, beynin rüyayı nasıl ürettiği değil, rüyayı anlatan kişinin onu nasıl anlattığıdır. Rüya, analizde, bir görüntüler dizisi olarak değil, bir söz olarak, bir anlatı olarak ortaya çıkar; yorum bu sözün üzerinde çalışır.

Türkçe konuşanlar için bunun güzel bir örneği, rüyaların anlatılma biçimidir. Türkçede rüyalar çoğunlukla “-mış” ekiyle anlatılır: “Rüyamda denizdeymişim, annem de oradaymış.” Rüyayı gören, onu yaşamıştır; ama anlatırken, sanki başkasından duymuş gibi bir mesafe koyar. Bu küçük ek, rüyanın kendi içimizde bir yabancı gibi konuştuğunu, dilin kendisine işlemiş bir biçimde gösterir.⁸

VI

Bir rüyayla kendi başınıza da çalışabilirsiniz; ama bunun bir rüya sözlüğüne bakmaktan farklı bir şey olduğunu bilmek gerekir. Birkaç basit adım işe yarar. Uyanır uyanmaz, rüyayı aklınıza ilk geldiği biçimde, düzeltmeden yazın; özellikle kullandığınız kelimelere dikkat edin. Ardından rüyanın her öğesini ayrı ayrı alın ve aklınıza ne geldiğini, ne kadar saçma ya da ilgisiz görünürse görünsün, not edin. Bir rüyada geçen bir yer, bir kişi, bir sayı, çoğu zaman ilk anda düşünmediğiniz bir anıya, bir söze bağlanır. Rüyanın en tuhaf, en anlamsız görünen ayrıntısı, çoğu zaman en çok şey söyleyendir. Ve rüyanın bir önceki günle, Freud’un “günün kalıntıları” dediği şeyle, bağlantısını arayın: Rüyalar çoğu zaman bir gün önce yaşanmış küçük bir olaydan malzeme alır.

Ama bir rüyanın en önemli şeyi, çoğu zaman tek başına bulunamaz. Freud’un kendi rüyalarını çözümlerken bile, en önemli yerlerde durduğunu, ileri gitmediğini kitabında açıkça yazdığını unutmamak gerekir. Bir rüya, bir başkasına, dinleyen birine anlatıldığında başka bir şey olur. Psikanalizde rüyalar bu yüzden ayrıcalıklı bir yere sahiptir: Freud’un deyişiyle, bilinçdışına giden kral yoludur. Ama bu yol, bir sözlükle değil, bir sözle, kendi sözünüzle yürünür. Rüyada yılan görmenin ne demek olduğunu size hiçbir tabir kitabı söyleyemez; ama o yılanın sizin için ne olduğunu, ona dair konuştukça duyabilirsiniz.

Notlar

1. S. Freud, Die Traumdeutung, Leipzig ve Viyana: Deuticke, 1900 (kitap Kasım 1899’da çıkmıştır), ikinci bölüm. Freud bu bölümde, rüyayı bir bütün olarak sembolik biçimde yorumlayan yöntemle rüyanın her öğesini sabit bir anahtarla çözen “şifre çözme” yöntemini ayırır ve Artemidoros’u ikincinin en önemli temsilcisi olarak anar. ↩︎
2. Freud, Irma rüyasının çözümlenmesini kitabın ikinci bölümünde verir. Beş yıl sonra, 12 Haziran 1900’de dostu Wilhelm Fliess’e yazdığı bir mektupta, bir gün Bellevue’deki evin duvarına “Burada, 24 Temmuz 1895’te, rüyanın sırrı Dr. Sigm. Freud’a kendini açtı” yazan mermer bir levha konup konmayacağını şakayla sorar. ↩︎
3. Freud, Die Traumdeutung, altıncı bölüm. Freud burada rüyayı bir resim olarak değerlendirmenin, resimli bir bilmeceyi, bir Bilderrätsel’i, sanat değeri açısından yargılamak gibi olacağını söyler. Lacan’ın “bilinçdışı dil gibi yapılanmıştır” formülü, büyük ölçüde bu bölümün bir yeniden okumasıdır. ↩︎
4. Freud, Die Traumdeutung, yedinci bölüm: “der Nabel des Traums”, rüyanın göbeği. ↩︎
5. S. Freud, Jenseits des Lustprinzips, Leipzig, Viyana ve Zürih: Internationaler Psychoanalytischer Verlag, 1920, ikinci ve dördüncü bölümler. ↩︎
6. Freud, Die Traumdeutung, yedinci bölümün açılışı. Lacan bu rüyayı, Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (Paris: Seuil, 1973), Şubat 1964 derslerinde, gerçek ile karşılaşmanın, kaçırılmış bir karşılaşmanın örneği olarak ele alır. ↩︎
7. E. Aserinsky ve N. Kleitman, “Regularly occurring periods of eye motility, and concomitant phenomena, during sleep”, Science, 118, 1953; M. Solms, “Dreaming and REM sleep are controlled by different brain mechanisms”, Behavioral and Brain Sciences, 23(6), 2000. ↩︎
8. Türkçenin bu özelliği ve psikanaliz için anlamı üzerine bu sitedeki “Lacan Türkçede” denemesine bakılabilir. ↩︎

Kaynakça

• Aserinsky, E. ve Kleitman, N. (1953). Regularly occurring periods of eye motility, and concomitant phenomena, during sleep. Science, 118, 273–274.
• Freud, S. (1900). Die Traumdeutung. Leipzig ve Viyana: Deuticke.
• Freud, S. (1920). Jenseits des Lustprinzips. Leipzig, Viyana ve Zürih: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
• Masson, J. M. (yay. haz.) (1985). The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Solms, M. (2000). Dreaming and REM sleep are controlled by different brain mechanisms. Behavioral and Brain Sciences, 23(6), 843–850.