Bir varmış, bir yokmuş.

Türkçe masalların açılış formülü

I

Lacan 1972’de, Écrits’nin Japonca çevirisine yazdığı kısa bir önsözde, beklenmedik bir şey söyledi: Bu dilde, Japoncada, yaşayan hiç kimsenin psikanalize ihtiyacı yoktur. Gerekçesi, Japoncanın Çin yazısını kullanış biçimiydi. Aynı yazı işaretinin iki farklı okunuşu, biri Çince kökenli, öbürü Japonca, yazı ile söz arasında sürekli bir çeviri işlemi yürütüyordu ve Lacan bu yapıda, bilinçdışının psikanalitik yorumla açığa çıkarılan oyununun dilin gündelik işleyişine çoktan yerleşmiş olduğunu düşünüyordu.1 Cümle, Lacan’ın birçok kışkırtıcı cümlesi gibi, bir şaka ile bir tez arasında durur. Ama bir şeyi açıkça gösterir: Lacan için “bilinçdışı dil gibi yapılanmıştır” formülü, bütün dillerde aynı biçimde gerçekleşen soyut bir yapıdan söz etmez. Her analiz belli bir dilde, belli bir dilin sesleri, eş seslileri, dilbilgisi ve yazısı içinde gerçekleşir. Lacan’ın son yıllarında bu düşünceye verdiği ad, lalangue, tam da bir dilin tekilliğini, onun sistem olarak değil, bir bedene işlemiş sesler ve anlamlar yığını olarak işleyişini gösterir.

Bu bakımdan, Lacan’ın bir dile çevrilmesi, yalnızca bir kavram dağarcığının aktarılması değildir. Çevirmen, Lacan’ın Fransızcanın olanaklarıyla kurduğu oyunları, eş seslilikleri, kelime birleştirmelerini, dilbilgisel ayrımları, onları taşımayan bir dilde yeniden kurmak ya da kaybetmeyi kabul etmek zorundadır. Bu kayıp, her çeviride vardır. Ama Lacan söz konusu olduğunda, kayıp kuramın kendisine dokunur; çünkü Lacan’ın kuramı, dilin bu olanaklarının, gösterenin kendi maddesinin, öznenin yapısını belirlediğini söyler. Türkçe gibi Fransızcadan dilbilgisel yapısı bakımından çok uzak bir dil, bu nedenle, Lacan’ın kuramı için bir sınama alanıdır: Kuramın hangi kısmı bir dilin, Fransızcanın, kendine özgü yapısına bağlıdır, hangi kısmı her dilde geçerlidir?

II

Lacan’ın Türkçeye geçişinin tarihi, onun ölümünden hemen sonra başlar. Lacancı Psikanaliz Çalışmaları’nın derlediği bibliyografyaya göre, Türkçeye çevrilen ilk Lacan metni, 1982’de Felsefe Yazıları dizisinin ilk sayısında yayımlanan ayna evresi makalesidir; çeviri Nilüfer Kuyaş’ındır.2 Bunu 1994’te, psikiyatr ve psikanalist Saffet Murat Tura’nın çevirisiyle “Fallus’un Anlamı” izledi. Tura, 2005’te yayımladığı Freud’dan Lacan’a Psikanaliz ile Lacan’ı Türk okuruna sistematik biçimde tanıtan ilk kapsamlı yazılardan birini kaleme aldı; aynı zamanda, Metis Yayınları’nın psikanaliz dizisi Ötekini Dinlemek’in yayın yönetmenlerinden biri oldu. Bu dizide Lacan’ın on birinci semineri, Psikanalizin Dört Temel Kavramı, 2013’te Nilüfer Erdem’in çevirisiyle; yirminci seminer, Yine / Hâlâ, 2019’da Murat Erşen’in çevirisiyle; ikinci seminer, Freud’un Teorisinde ve Psikanalizin Tekniğinde Ben, 2022’de Savaş Kılıç’ın çevirisiyle yayımlandı. Birinci seminerin, Freud’un Teknik Yazıları’nın, Ceylin Özcan’ın çevirisiyle 2024’te Encore Yayınları’ndan çıktığı bildirilmektedir.

Bu temel çizginin yanında, daha küçük metinler dergilerde, özel sayılarda ve çevrimiçi yayınlarda çevrildi: MonoKL dergisinin 2009’daki Lacan özel sayısı, Murat Erşen’in çevirisiyle Benim Öğrettiklerim (2012) ve Baba-nın-Adları (2014), Ahmet Soysal’ın çevirisiyle Televizyon (2012), Deniz Kurt’un çevirisiyle Dinin Zaferi (2015), psikiyatr ve psikanalist Mutluhan İzmir’in Écrits’den çevirdiği iki temel metin, ayna evresi makalesi ile Roma konuşması (2022), ve çevrimiçi yayınlarda birçok parça. Ama bu tablo, bir eksikliği de açıkça gösterir. 2026 itibarıyla, Lacan’ın yirmi yedi seminerinden dördü Türkçeye kitap olarak çevrilmiştir ve Écrits’nin bütünlüklü bir Türkçe çevirisi yoktur. Lacan’ı Türkçe okuyan biri, onun düşüncesinin temel metinlerinin çoğuna hâlâ başka bir dil, çoğu zaman İngilizce, üzerinden ulaşır.

Lacan’ın Türkiye’deki alımlanmasının bir başka özelliği, onun önemli ölçüde ikinci el, başka düşünürlerin yapıtları üzerinden gerçekleşmiş olmasıdır. Slavoj Žižek’in kitapları, 2002’de Tuncay Birkan’ın çevirisiyle Metis’ten çıkan İdeolojinin Yüce Nesnesi’nden başlayarak, Türkiye’de geniş bir okur kitlesine ulaştı ve “Büyük Öteki”, “jouissance”, “objet petit a” gibi terimleri siyaset ve kültür tartışmalarının diline taşıdı. Aynı yıllarda Bruce Fink’in, Darian Leader’ın, J.-D. Nasio’nun, Élisabeth Roudinesco’nun kitapları çevrildi ve Lacan’ın kuramı, üniversitelerin psikoloji, edebiyat, sinema ve siyaset bilimi bölümlerinde, çoğu zaman bu ikincil kaynaklar aracılığıyla öğrenildi. Bu durumun bir sonucu, “Lacan’dan Sonra Lacan” denemesinde tartıştığım ayrılığın Türkiye’de de görülmesidir: Felsefe ve kültür eleştirisinin Lacan’ı ile kliniğin Lacan’ı, farklı kitaplardan, farklı çevirilerden ve farklı terimlerle öğrenilmiştir.

III

Bu farklılık en açık biçimde terimlerde görülür. Türkçede Lacan’ın temel kavramları için yerleşmiş, herkesin kabul ettiği karşılıklar yoktur. Signifiant, Saussure dilbiliminin Türkçe geleneğinden gelen “gösteren” ile karşılanır; ama bazı çevirmenler, Lacan’ın gösterenin bir göstergeyi göstermekten çok bir izi, bir imi taşıdığına dair vurgusunu korumak için “imleyen” kelimesini tercih eder. Grand Autre çoğu metinde “Büyük Öteki”dir. Bu sitede ise “Büyük Başka” tercih edilmiştir: Türkçede “öteki”, iki şeyden birinin karşısındaki ikinciyi, imgesel bir karşılıklılığın öbür ucunu çağrıştırır; “başka” ise, karşılığı olmayan, simetriye girmeyen bir başkalığı. Lacan’ın küçük başka (a) ile Büyük Başka (A) arasında kurduğu ayrım, imgesel benzer ile simgesel düzen arasındaki ayrım, bu iki Türkçe kelimenin farkıyla belki daha iyi taşınabilir.3 Réel, symbolique, imaginaire üçlüsü kimi zaman “Gerçek, Simgesel, İmgesel”, kimi zaman “Gerçek, Sembolik, Hayali” olarak çevrilir. Jouissance ise neredeyse bütün çevirilerde çevrilmeden bırakılır, çünkü Türkçedeki “keyif”, “haz” ya da “zevk” kelimelerinin hiçbiri, Lacan’ın bu terime yüklediği acıyla iç içe geçmiş, hazzın ötesine taşan fazlalık anlamını taşımaz.

Bazı durumlarda ise çeviri, kuramın bir parçasını kaçınılmaz olarak kaybeder. Lacan’ın 1973–1974 seminerinin başlığı, Les non-dupes errent, “kanmayanlar yanılır” anlamına gelir; ama Fransızcada sesli okunduğunda Les Noms-du-Père, Baba’nın Adları, ile aynı biçimde duyulur. Bu eş seslilik, Lacan’ın on yıl önce yarıda kalan seminerine, Baba’nın Adları’na, bir dönüş ve bir şakadır; Baba’nın Adı’na kanmayanların, onun bir kurgu olduğunu bilen ve bu yüzden ondan bağımsız olduklarını sananların, tam da bu yüzden yolunu kaybettiğini söyler. Türkçede “ad” ile “hayır” arasında, Fransızcadaki nom ile non arasındaki gibi bir ses yakınlığı yoktur; formül, ancak bir dipnotla aktarılabilir. Çevirmenin karşılaştığı bu sınır, Lacan’ın kuramının bir öğretisidir: Bilinçdışının oyunu, belli bir dilin maddesine bağlıdır ve bir dilden öbürüne ancak bir kayıpla geçer.

IV

Soruyu tersinden sormak da mümkündür: Türkçenin kendi yapısı, Lacan’ın kuramına ne söyler? Bu soruya bir dilbilimci gibi değil, Türkçe konuşan özneleri dinleyen bir klinisyen olarak yaklaşmak gerekir. Birkaç örnek, sorunun genişliğini gösterir.

Türkçede dilbilgisel cinsiyet yoktur. Üçüncü tekil kişi zamiri, “o”, bir kadını, bir erkeği ve bir nesneyi ayırt etmeden gösterir. Bunun psikanalitik bir sonucu, Türkçe konuşan birinin, bir rüyayı ya da bir anıyı anlatırken, cinsiyetini belirtmeden bir figürden söz edebilmesidir. Analizde bu belirsizlik, kimi zaman bir sorunun kendisi haline gelir: Analizan, rüyasındaki “o”nun kim olduğunu bilmediğini fark ettiğinde, bu bilmeme, bir sansürün ya da bir arzunun izi olabilir. Fransızca ya da İngilizce konuşan bir analizanın dilbilgisinin onu her cümlede vermeye zorladığı bir kararı, Türkçe konuşan analizan erteleyebilir. Bu, Lacan’ın cinsel fark formüllerinin bir dilin dilbilgisine bağlı olmadığı tezini destekler mi, yoksa onu zorlar mı? Formüller, cinsiyeti dilin yapısıyla, fallik işlevle kurulan bir mantıksal ilişki olarak tanımlar; ama bu ilişki, dilbilgisinin cinsiyeti işaretlemediği bir dilde başka bir yoldan, sözcük seçimlerinde, hitap biçimlerinde, adlarda kendini gösterir.

Türkçede belirli tanımlık da yoktur. Lacan’ın en çok alıntılanan cümlelerinden biri, La femme n’existe pas, tam da bu tanımlık üzerine kuruludur. Lacan, Fransızcadaki belirli tanımlığın, la’nın üzerini çizer; söylediği, kadınların var olmadığı değil, kadını bir bütün olarak, bir tümel olarak tanımlayan bir kategorinin olmadığıdır. Türkçede “Kadın yoktur” cümlesi, tanımlığın taşıdığı bu tümellik anlamını taşımaz; cümle, ya saçma bir olgusal iddia ya da belirsiz bir genelleme olarak duyulur. Türkçe çevirmen, bu yüzden, Lacan’ın formülünü açıklamaya, örneğin “Kadın diye bir tümel yoktur” gibi bir ifadeyle yeniden yazmaya zorlanır.4 Ama aynı eksiklik, Türkçeyi kuramın bir başka yönüne yaklaştırır. Türkçede bir ad, tanımlık almadan, hem tekil bir varlığı hem bir türü gösterebilir; tümel ile tekil arasındaki geçiş dilbilgisinde işaretlenmez. Lacan’ın kadın tarafında “bütün olmayan”a, pas-tout’a yerleştirdiği mantık, belki de tam bu işaretsizlikte bir karşılık bulur.

V

Türkçenin psikanaliz için en çarpıcı özelliği, belki de geçmiş zamanın iki biçimidir. Türkçede bir olayı doğrudan tanık olunmuş bir olgu olarak bildiren “-dı” ekiyle, onu başkasından duyulmuş, sonradan çıkarsanmış ya da şaşkınlıkla fark edilmiş bir şey olarak bildiren “-mış” eki arasında dilbilgisel bir ayrım yapılır. “Geldi” ile “gelmiş” arasındaki fark, olayın kendisinde değil, konuşanın olayla, kendi bilgisiyle kurduğu ilişkidedir. Dilbilimciler bu yapıya kanıtsallık (evidentiality) adını verir ve Türkçeyi bu yapının dilbilgiselleştiği dillerin klasik örneklerinden biri olarak inceler.5

Türkçe konuşanlar, rüyalarını çoğunlukla bu ikinci kiple anlatır: “Rüyamda bir denizin kıyısındaymışım. Annem de oradaymış, ama yüzü başka biriymiş gibiymiş.” Rüyayı anlatan kişi, onu yaşamıştır; ama anlatırken, rüyanın içindeki kendisine, duyduğu, sonradan fark ettiği bir şeyle olduğu gibi, bir mesafeyle konuşur. Bu dilbilgisel mesafe, Freud’un rüyanın anlatılmasında gördüğü şeyin, ikincil işlemenin, rüya düşüncelerinin anlatılabilir bir biçime sokulmasının, dilin kendisine işlemiş bir biçimidir. Lacan’ın sözce (énoncé) ile sözceleme (énonciation) arasında yaptığı ayrım, yani söylenen şey ile onu söyleyen öznenin söyleme biçimi arasındaki ayrım, Türkçede bir ekle, cümlenin içinde işaretlenir. “-mış”, sözceleme öznesinin söylediği şeye tam olarak tanıklık edemediğini, bilgisinin bir yarıkla bölündüğünü gösterir.

Türkçe masallar da aynı kiple, ve epigraf olarak aldığım formülle açılır: Bir varmış, bir yokmuş. Formül, bir şeyin hem var hem yok olduğunu, aynı anda, bir çelişkiye takılmadan söyler. Freud, 1915’te bilinçdışının çelişkiyi tanımadığını, olumsuzlamanın orada bulunmadığını, birbirine karşıt dürtü devinimlerinin bilinçdışında yan yana, birbirini ortadan kaldırmadan var olduğunu yazmıştı.6 Masalın açılış formülü, dinleyiciyi tam da bu bölgeye, varlık ile yokluğun birbirini dışlamadığı, “-mış” kipinin tanıklık edilmemiş zamanında olayların anlatıldığı bir sahneye davet eder. Bir çocuğa her gece bu formülle başlayan masallar anlatan bir dilin, bilinçdışının yasasını kendi kalıplarının içine yerleştirmiş olduğunu söylemek abartı olabilir. Ama bu formülü duyan her psikanalist, Freud’un bulduğu şeyin bir dilin kalıplaşmış bir sözüne ne kadar yakın durduğunu fark eder.

VI

Lacan’ın lalangue dediği şey, en somut biçimiyle, bir dilin eş seslilerinde görülür. Türkçe bu bakımdan zengindir. “Yüz” bir yüzü, yüz sayısını, yüzmeyi ve bir yüzeyi gösterir; “gül” bir çiçeği ve gülmeyi; “yaz” bir mevsimi ve yazmayı; “dil” konuşma organını ve konuşulan dili; “ben” birinci tekil kişiyi ve deride bir lekeyi. Son örnek, özellikle Lacancı bir kulak için çarpıcıdır: Türkçede “ben” derken, söyleyen kişi, dilin onu bir bedene, bir leke ile işaretlenmiş bir yüzeye bağladığı bir kelimeyi kullanır. Lacan’ın ayna evresinde benliği, imgenin bedende bıraktığı bir iz, bir yabancı imge olarak tanımladığını düşünürsek, bu eş seslilik bir rastlantıdan fazlası gibi görünür; ama bir rastlantıdır da, ve psikanalizin işi tam da bu rastlantıların bir öznenin hayatında nasıl bir anlam kazandığını dinlemektir.

“Dil” kelimesinin çift anlamı, Türkçenin Lacan’ın kuramına belki en çok yaklaştığı yerdir. Fransızcada langue da hem organı hem dili gösterir; Lacan’ın lalangue’ı bu çift anlamdan yararlanır. Türkçede “ana dil” ifadesi, Almancada Muttersprache’nin taşımadığı bir bedensellik taşır: Annenin dili, hem onun konuştuğu dil hem ağzındaki organ, emzirmenin, öpmenin, ilk seslerin organıdır. Almanya’da yaşayan Türk asıllı yazar Emine Sevgi Özdamar’ın 1990’da yayımlanan ilk kitabına Mutterzunge, “ana dili”, adını vermesi, bu bedensel çağrışımı Almancaya taşıma denemesiydi.7 Gurbette yaşayan analizanlarla çalışırken, bir dilden öbürüne geçişin, bir kelimenin ancak Türkçede, annenin dilinde söylenebilmesinin, bu bedensel katmanla ilgili olduğu sık sık görülür.

Bütün bu örnekler, Türkçenin Lacan’ın kuramını doğruladığını ya da yanlışladığını göstermez. Gösterdikleri, kuramın her dilde yeniden sınanması gerektiği, ve bu sınamanın kuramı zenginleştirebileceğidir. Lacan kuramını Fransızca konuşan analizanları dinleyerek, Fransızcanın olanakları içinde kurdu; Fransızcanın eş seslileri, dilbilgisel cinsiyeti ve tanımlıkları onun formüllerine işledi. Türkçe konuşan özneleri dinleyen bir klinik, bu formüllerin hangi kısmının yapısal, hangi kısmının Fransızcaya özgü olduğunu sormak zorundadır. Bu soru, Lacan çalışmalarının dünya ölçeğinde henüz pek az sorulmuş sorularından biridir.

VII

Lacan’ın Türkçedeki serüveni kırk yılı aşkın bir süredir devam ediyor ve hâlâ başlangıç aşamasında. Seminerlerin büyük bölümü çevrilmemiş, temel terimler üzerinde bir uzlaşma oluşmamış, kliniğin ve üniversitenin Lacan’ı birbirinden ayrı dillerde konuşuyor. Ama bu başlangıç durumu, bir avantaj da taşır. Fransızcada ve İngilizcede Lacan’ın terimleri, on yıllar içinde yerleşmiş, kimi zaman donmuş, bir aidiyet işaretine dönüşmüştür. Türkçede ise her terim hâlâ bir karardır; her çevirmen, her yazar, Lacan’ın bir kavramını Türkçeye aktarırken, o kavramın ne demek olduğunu yeniden düşünmek zorundadır. Bu, Lacan’ın kendi öğretisinin istediği şeydir: Kavramları ezberlenmiş bir dağarcık olarak değil, her seferinde yeniden kurulması gereken bir soru olarak ele almak.

Belki de Lacan’ın Türkçeye çevrilmesinin en önemli sonucu, Türkçenin kendisine yeniden bakmamızı sağlamasıdır. Lacan’ı okuyan bir Türkçe konuşan, kendi dilinin, gündelik konuşmada fark edilmeyen yapılarını, “-mış”ın mesafesini, “o”nun cinsiyetsizliğini, “ben”in lekesini, “bir varmış bir yokmuş”un çelişkiye kayıtsızlığını, birden işitir. Psikanaliz, bir öznenin kendi sözünü, ilk kez, kendisine yabancı bir şey olarak duymasıyla başlar. Bir dilin bir kuramla karşılaşması da, belki, o dili konuşanların kendi dillerini ilk kez bir yabancı gibi duymalarıyla başlar.

Notlar

  1. J. Lacan, “Avis au lecteur japonais” (1972), Autres écrits, Paris: Seuil, 2001. Lacan’ın Japonca yazıya ilgisi aynı yıllarda “Lituraterre” (1971) metninde ve on sekizinci seminerde de belirgindir. ↩︎
  2. Bu bölümdeki çeviri tarihleri ve çevirmen adları, aksi belirtilmedikçe, Lacancı Psikanaliz Çalışmaları’nın internet sitesinde (lacancipsikanaliz.com) yayımlanan “Kitaplar” bibliyografyasına dayanmaktadır. Metis Yayınları’nın seminer çevirilerine ilişkin tarihler yayınevinin kendi kataloğuyla karşılaştırılmıştır. ↩︎
  3. Bu sitede, bu nedenle, küçük harfli autre için de “küçük başka” kullanılmaktadır; bkz. bu sitedeki “Büyük Başka” denemesi. Lacan’ın kavram çiftinde küçük harfli autre (ayna imgesi, benzer) ile büyük harfli Autre (dilin, yasanın, gösterenin yeri) arasındaki ayrım, Fransızcada yalnızca büyük ve küçük harfle yapılır. ↩︎
  4. Bu sorun, bu sitedeki “Cinsel Fark Formülleri” denemesinde ayrıntılı olarak ele alınmıştır. ↩︎
  5. Türkçede kanıtsallık üzerine temel çalışmalar arasında bkz. A. Aksu-Koç, The Acquisition of Aspect and Modality: The Case of Past Reference in Turkish, Cambridge: Cambridge University Press, 1988. Kanıtsal biçimlerin masal ve rüya gibi farklı yazılı türlerdeki kullanımının yakın tarihli bir karşılaştırması için bkz. V. Simeonova ve S. Arslan, “From Fables to Newspapers: Turkish and Bulgarian Evidentiality in Written Genres”, Balcania et Slavia, 5(1), 2025. ↩︎
  6. S. Freud, “Das Unbewußte” (1915), özellikle “Die besonderen Eigenschaften des Systems Ubw” başlıklı bölüm. Olumsuzlamanın bastırılan içeriği bilince taşımanın bir yolu olarak işlevi için bkz. S. Freud, “Die Verneinung” (1925). ↩︎
  7. Özdamar ve gurbette ana dil üzerine bu sitedeki “Gurbet ve Ana Dil” denemesine ve yurt dışında yaşayanlar için hazırlanan Almanya sayfasına bakılabilir. ↩︎

Kaynakça

  • Aksu-Koç, A. (1988). The Acquisition of Aspect and Modality: The Case of Past Reference in Turkish. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Freud, S. (1915). Das Unbewußte. Internationale Zeitschrift für ärztliche Psychoanalyse, 3.
  • Freud, S. (1925). Die Verneinung. Imago, 11.
  • Lacan, J. (2001). Avis au lecteur japonais. Autres écrits içinde. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2013). Psikanalizin Dört Temel Kavramı: Seminer 11. Kitap (çev. N. Erdem). İstanbul: Metis.
  • Lacan, J. (2019). Yine / Hâlâ: Seminer 20. Kitap (çev. M. Erşen). İstanbul: Metis.
  • Lacan, J. (2022). Freud’un Teorisinde ve Psikanalizin Tekniğinde Ben: Seminer 2. Kitap (çev. S. Kılıç). İstanbul: Metis.
  • Lacancı Psikanaliz Çalışmaları. (t.y.). Kitaplar [Bibliyografya]. lacancipsikanaliz.com.
  • Simeonova, V. ve Arslan, S. (2025). From Fables to Newspapers: Turkish and Bulgarian Evidentiality in Written Genres. Balcania et Slavia, 5(1).
  • Tura, S. M. (2005). Freud’dan Lacan’a Psikanaliz. İstanbul: Kanat Kitap.
  • Žižek, S. (2002). İdeolojinin Yüce Nesnesi (çev. T. Birkan). İstanbul: Metis.