Psikanaliz Nedir? Konuşma Tedavisinin Doğuşu ve Yöntemi

I

Psikanalizin doğuşu, alışılmadık bir biçimde, bir hastanın kendi deneyimine verdiği adla anılır. 1880 ile 1882 yılları arasında Viyanalı hekim Josef Breuer’in tedavi ettiği ve vaka kayıtlarına “Anna O.” olarak geçen genç kadın, babasının ölümcül hastalığı sırasında ağır belirtiler geliştirmişti: kollarında ve bacaklarında felçler, görme bozuklukları, bir süre yalnızca İngilizce konuşabilmesine yol açan dil kayıpları, gün içinde birbirini izleyen iki ayrı bilinç hâli. Breuer, akşamüstleri hastasının yaşadıklarını ayrıntısıyla anlatmasına izin verdiğinde belirtilerin hafiflediğini fark etti. Genç kadın bu yönteme İngilizce iki ad verdi: ciddi bir tonla talking cure, yani konuşma tedavisi; şakayla karışık bir tonla da chimney sweeping, yani baca temizliği.¹

Vakanın en çok anılan sahnesi, Anna O.’nun haftalarca su içemediği bir dönemin sonunda yaşanır. Susuzluktan kıvranmasına rağmen bardağı dudaklarına götüremeyen genç kadın, bir akşam, sevmediği İngiliz arkadaşının köpeğinin bir bardaktan su içtiğini gördüğü bir sahneyi, o anda bastırdığı tiksintiyi bütün yoğunluğuyla ifade ederek anlatır; ardından bir bardak su ister ve içer. Belirti, söze dökülmemiş bir duygunun bedene yazılmış biçimiydi; söze döküldüğünde ortadan kalkmıştı. Yıllar sonra Anna O.’nun gerçek adının Bertha Pappenheim olduğu anlaşılacaktı. Pappenheim, iyileştikten sonra Almanya’nın öncü sosyal hizmet uzmanlarından ve kadın hakları savunucularından biri oldu; 1904’te Yahudi Kadınlar Birliği’ni kurdu ve ölümünden sonra adına bir posta pulu basıldı. Psikanalizin ilk hastası, kendi hayatını da yeniden yazmayı bilmişti.

II

Freud, Breuer’in deneyiminden yola çıkarak önce hipnozla, sonra hastanın alnına elini bastırıp hatıraların gelmesini istediği bir “baskı tekniği”yle çalıştı. Asıl dönüşüm ise, psikanaliz tarihinin en güzel tesadüflerinden biriyle, yine bir hastanın itirazıyla geldi. 1889’da tedavi ettiği ve vaka kayıtlarına “Frau Emmy von N.” olarak geçen kadın, bir görüşme sırasında Freud’a, belirgin bir hoşnutsuzlukla, şunun ya da bunun nereden geldiğini sorup durmamasını, söyleyeceklerini anlatmasına izin vermesini söyler. Freud’un İngilizce çevirmeni ve editörü James Strachey, bu cümleyi sonradan serbest çağrışım adını alacak yöntemin ilk belirişi olarak kaydeder.² Psikanalizin temel yöntemi, bir analistin icadı olmaktan önce, sözünün kesilmesine itiraz eden bir hastanın talebidir. Freud’un büyüklüğü, bu itirazı bir kabalık ya da bir direnç olarak değil, bir ders olarak duyabilmesindedir.

Freud bu yöntemi 1913’te, analitik tedavinin başlangıcına dair yazdığı teknik makalede, sonradan çok alıntılanacak bir imgeyle anlatır: Analizan, bir tren kompartımanında pencerenin yanında oturan ve dışarıda değişen manzarayı içerideki birine betimleyen bir yolcu gibi davranmalıdır; aklına ne geliyorsa, önemsiz, utanç verici, mantıksız ya da konuyla ilgisiz görünse bile söylemelidir.³ Bu, psikanalizin neredeyse tek kuralıdır ve ilk bakışta kolay görünür. Oysa pratikte en zor şeylerden biridir; çünkü hepimiz konuşurken kendimizi düzenler, sansürler, makul ve tutarlı bir anlatı kurmaya çalışırız. Serbest çağrışım, bu düzenlemenin gevşediği yerde bir başka sesin, bilinçdışının konuşmaya başlamasına imkân tanır.

Analistin bu konuşmayı nasıl dinlemesi gerektiğini Freud bir yıl önce, 1912’de yazdığı teknik önerilerde anlatmıştı. Analist, hiçbir şeye özellikle dikkat etmeden, söylenen her şeyi eşit ölçüde askıda tutan bir dikkatle dinlemelidir; bir şeyi önemli sayıp ötekini atlamak, kendi beklentilerini analizanın sözüne dayatmak olur. Freud aynı metinde meslektaşlarına, tedavi sırasında kendilerine cerrahı örnek almalarını önerir: Cerrah, bütün duygularını, hatta insanca acımasını bir kenara bırakıp bütün dikkatini ameliyatı olabildiğince ustaca yapmaya yöneltir.⁴ Bu benzetme sonradan çok yanlış anlaşıldı ve analistin soğuk, kayıtsız biri olması gerektiği biçiminde okundu. Freud’un kastettiği ise başka bir şeydi: Analistin kendi duyguları, yargıları, iyileştirme hevesi, analizanın sözünü duymanın önüne geçmemelidir. Analiste düşen, karşısındakini kendi istediği yere götürmek değil, onun kendi bildiği ama bilmek istemediği şeye doğru konuşmasına eşlik etmektir.

Yönteme verdiği adı da Freud bu yıllarda buldu. “Psikanaliz” kelimesi ilk kez 1896’da, Freud’un Fransızca yazdığı ve bir Fransız nöroloji dergisinde yayımlanan bir makalede, psycho-analyse biçiminde görünür; birkaç hafta sonra Almanca bir makalede Psychoanalyse olarak tekrar eder.⁵ Kelime, Yunanca ruh anlamındaki psykhē ile çözme, ayrıştırma anlamındaki analysis’ten oluşur; Freud ona kimyacıların bir maddeyi öğelerine ayırma işleminden gelen bir çağrışım da yükler. Ama Freud’un kendisi, kelimenin bu kimyasal çağrışımının yanıltıcı olabileceğini de biliyordu: Analiz, ruhu parçalarına ayırmakla kalmaz; o parçaların, kendiliğinden, yeni bir biçimde yeniden bir araya gelmesine imkân tanır.

III

Psikanalizin temel kavramı olan bilinçdışı, zihnin karanlık ve ilkel bir bodrumu değildir; daha çok, öznenin kendisi hakkında bildiği ama bilmek istemediği bir bilgidir. Freud bu bilginin kendini nerelerde gösterdiğini iki büyük kitapta titizlikle inceledi. 1900’de yayımlanan Rüyaların Yorumu’nda rüyayı bilinçdışına giden kraliyet yolu olarak tanımladı; bir yıl sonra yayımlanan Gündelik Yaşamın Psikopatolojisi’nde ise unutmaları, yanlış okumaları, kazara yapılan hareketleri ve dil sürçmelerini inceledi. Bu kitaptaki örneklerden biri, bilinçdışının ne kadar kısa yoldan konuşabildiğini gösterir: Avusturya Meclisi’nin başkanı, oturumu açarken, üyelerin hazır bulunduğunu tespit ettiğini söyler ve oturumu “kapalı” ilan eder. Freud’un yorumuna göre başkan, zorlu geçeceğini bildiği oturumun bir an önce bitmesini istemektedir; ve bu istek, onun iradesine rağmen, bir kelimenin yerine karşıtını geçirerek kendini söyletmiştir.⁶

Lacan, 1950’lerden itibaren Freud’un bu keşfini dilbilimin araçlarıyla yeniden okudu ve bilinçdışının bir dil gibi yapılandığını öne sürdü. Bu formül, bilinçdışının sözcükler, çağrışımlar, ses benzerlikleri ve anlam kaymaları üzerinden işlediği anlamına gelir. Bir kelimenin yerine bir başkasının gelmesi, bir cümlenin yarıda kalması, aynı ifadenin farklı bağlamlarda tekrar tekrar belirmesi, bilinçdışının konuşmadaki izleridir. Analistin dinlediği şey, bu yüzden, yalnızca anlatılan hikâyenin içeriği değil, anlatının dokusudur: neyin söylendiği kadar nasıl söylendiği, nerede takılındığı, hangi kelimenin hangi kelimeyi çağırdığı.

Freud bu keşfin ne kadar sarsıcı olduğunun farkındaydı. 1917’de yazdığı kısa bir yazıda, insanlığın kendini sevmesine, narsisizmine bilimin vurduğu üç büyük darbeden söz eder. Birincisi kozmolojik darbedir: Kopernik, Dünya’nın evrenin merkezi olmadığını, güneşin çevresinde dönen küçük bir gezegen olduğunu gösterdi. İkincisi biyolojik darbedir: Darwin, insanın hayvanlar âleminin dışında, onlardan ayrı yaratılmış bir varlık olmadığını, onların soyundan geldiğini gösterdi. Üçüncüsü ise psikolojik darbedir ve onu psikanaliz vurur: Ben, kendi evinin efendisi değildir.⁷ Düşündüğümüzü sandığımız şeylerin bir kısmını bilmeden düşünürüz; istediğimizi sandığımız şeylerin ardında bilmediğimiz başka istekler durur; söylediğimiz cümleler, bazen bizim yerimize başka bir şey söyler. Freud bu üçüncü darbenin, öbür ikisinden daha çok direnç uyandırdığını, çünkü insanı en yakın yerden, kendi zihninden yaraladığını düşünüyordu.

IV

Psikanalizin kuruluş anlatısında bir rüyanın özel bir yeri vardır. 24 Temmuz 1895 gecesi, Viyana yakınlarındaki Bellevue köşkünde tatil yapan Freud, sonradan “Irma’nın iğnesi” adıyla anılacak bir rüya görür. Rüyada, tedavisini sürdürdüğü genç bir hastası, Irma, bir kabul töreninde karşısına çıkar; ağrılarından yakınır, Freud onun boğazına bakar, bir meslektaşı da hastalığın bir arkadaşlarının dikkatsizce yaptığı bir iğneden kaynaklandığını ilan eder. Freud bu rüyayı Rüyaların Yorumu’nda ayrıntılı bir çözümlemenin “örnek rüyası” olarak kullanır ve rüyanın, onu Irma’nın sürmekte olan acısının sorumluluğundan aklama isteğini gerçekleştirdiği sonucuna varır.⁸ Beş yıl sonra dostu Wilhelm Fliess’e yazdığı bir mektupta, bir gün o köşkün duvarında, rüyaların sırrının 24 Temmuz 1895’te Dr. Sigmund Freud’a burada açıldığını bildiren mermer bir levha bulunup bulunmayacağını yarı şaka sorar.⁹ Bugün o yerde, köşk yıkılmış olsa da, böyle bir levha durmaktadır.

Aynı rüyanın çözümlemesinde Freud, sonradan çok alıntılanacak bir dipnot düşer. Her rüyada, ne kadar iyi yorumlanırsa yorumlansın, karanlıkta kalan bir yer vardır; Freud bu yere rüyanın göbeği der, rüyanın bilinmeyene bağlandığı nokta.¹⁰ Rüya düşünceleri, Freud’a göre, bir sona varmaz; her yöne dağılarak, düşünce dünyamızın ağ gibi örülmüş dokusunun içinde kaybolur. Bu dipnot, psikanalizin kendi sınırına dair bir itiraftır. Yorum her şeyi açıklamaz, açıklamamalıdır da; her öznenin, her rüyanın, her semptomun çekirdeğinde, söze tam olarak gelmeyen, ancak etrafında konuşulabilen bir yer kalır. Lacan’ın sonraki yıllarda Gerçek dediği şeyin, Freud’un yazısındaki ilk izlerinden biri de bu göbektir.

Freud’un rüya kuramının asıl katkısı, rüyanın bir anlamı olduğunu söylemesinden çok, bu anlamın nasıl gizlendiğini göstermesidir. Rüyanın görünen içeriği ile gizli düşünceleri arasında bir “rüya çalışması” işler: Yoğunlaştırma, birden çok düşünceyi tek bir imgede birleştirir; yer değiştirme, duygusal vurguyu önemli olandan önemsiz görünen bir ayrıntıya kaydırır; ve rüya, düşüncelerini sözcükler yerine görüntülerle ifade etmek zorunda kalır. Freud bu yüzden rüyayı bir resim olarak değil, her bir öğesi bir hece ya da kelimenin yerini tutan bir resimli bilmece, bir rebüs olarak okumayı önerir. Bir evin çatısında bir kayık, bir harfin yanında koşan bir adam: Böyle bir resme bir manzara gibi bakan, onun saçma olduğunu düşünür; her bir parçayı bir heceye, bir kelimeye çevirmeyi bilen ise, onun bir cümle, belki de anlamlı bir söz olduğunu keşfeder.¹¹ Lacan’ın, bilinçdışının bir dil gibi yapılandığı tezini en çok bu bölüme dayandırması tesadüf değildir: Yoğunlaştırma ile yer değiştirme, dilbilimcilerin metafor ve metonimi dediği iki temel işlemle örtüşür.

V

Tıbbi bakış açısında semptom, ortadan kaldırılması gereken bir arızadır. Psikanaliz semptoma farklı bir statü verir: Semptom, öznenin söyleyemediği bir çatışmanın taşıyıcısıdır; bastırılmış bir isteği hem saklayan hem de açığa vuran bir oluşumdur. Anna O.’nun su içememesi bunun ilk örneğiydi ve Freud’un sonraki bütün vakaları aynı mantığı farklı biçimlerde sergiledi. Kaygı nöbetleri, takıntılı düşünceler, tekrar eden ilişki örüntüleri ya da açıklanamayan bedensel yakınmalar, kişinin hayatında henüz söze dökülmemiş bir şeye işaret eder. Bu yüzden psikanalitik çalışmada amaç semptomu yalnızca susturmak değil, onun ne söylediğini duymaktır. Semptomun anlamı konuşmada açıldıkça, kişi çoğu zaman onunla farklı bir ilişki kurabildiğini fark eder; bazen semptom çözülür, bazen de daha az ezici, daha yaşanabilir bir biçim alır.

VI

Psikanalitik sürecin bir başka temel kavramı, aktarımdır. Bu kavramı anlamak için, gündelik bir sürçmenin bir seansta nasıl işlediğini düşünmek yararlı olabilir. Bir analizan, annesiyle yaptığı bir tartışmayı anlatırken, “annem” yerine bir an için eski sevgilisinin adını söyler, sonra gülerek düzeltir ve anlatısına devam eder. Gündelik bir konuşmada bu sürçme bir dil kazası olarak geçiştirilir. Analitik bir görüşmede ise analist, belki yalnızca söylenen adı tekrar ederek, analizanın kendi sözüne geri dönmesine imkân tanır. Bu tek kelime, iki ilişki arasında, analizanın bilinçli olarak hiç kurmadığı bir bağı açığa çıkarabilir: bir annenin ve bir sevgilinin onda aynı yeri, aynı kaygıyı, aynı talebi uyandırdığını. Psikanalizin bütün çalışması, bu tür küçük kırılmaların etrafında örülür. Breuer, Anna O.’nun tedavisini aniden sonlandırmıştı. Freud’un biyografi yazarı Ernest Jones’un yıllar sonra aktardığı ve bugün tarihçiler tarafından tartışılan anlatıya göre bu kopuşun nedeni, hastanın hekimine yönelik yoğun duyguları ve Breuer’in bu duygular karşısında yaşadığı paniktir.¹² Freud, aynı olgudan kaçmak yerine onu bir çalışma malzemesine dönüştürmeyi seçti. Hastanın analiste yönelttiği duyguların, hayatındaki önemli figürlere yönelik eski duyguların bir tekrarı olduğunu gördü ve buna aktarım adını verdi. Aktarım bir engel değil, tedavinin motorudur: Kişinin hayatında tekrar eden şey, analitik ilişkide de belirir ve böylece, ilk kez, konuşulabilir hâle gelir.

Psikanaliz, Freud’un yaşadığı sürece, Viyana’nın küçük bir çevresinden bütün dünyaya yayıldı. 1909’da Freud, Jung ve Ferenczi’yle birlikte Amerika’ya gitti ve Massachusetts’teki Clark Üniversitesi’nde beş ders verdi; bu, Freud’un hayatındaki tek Amerika yolculuğu ve psikanalizin ilk resmî akademik kabulüydü.¹³ Lacan, kırk altı yıl sonra Viyana’da verdiği bir konuşmada, bu yolculuğa dair Jung’dan duyduğunu söylediği bir anekdotu aktarır: Gemi New York limanına yaklaşırken, Freud Özgürlük Anıtı’nı görüp Jung’a, onlara vebayı getirdiğimizi bilmiyorlar, demişti.¹⁴ Anekdotun doğruluğu kanıtlanamaz; ama Lacan’ın onu anma nedeni açıktır. Psikanaliz, rahatlatıcı bir tedavi değil, yerleşik düşünceleri sarsan bir keşifti; ve Lacan’a göre bu keşif, kabul gördüğü ölçüde evcilleştirilme tehlikesiyle karşı karşıyaydı.

Freud’un yazısının gücü, bilim dünyasının dışında da tanındı. 1930’da Frankfurt şehri ona, edebiyat ve düşünce alanındaki katkılarından dolayı Goethe Ödülü’nü verdi; hasta olan Freud törene gidemedi, teşekkür konuşmasını kızı Anna okudu.¹⁵ Üç yıl sonra, 10 Mayıs 1933’te, Berlin’de ve Almanya’nın pek çok üniversite kentinde düzenlenen kitap yakma törenlerinde Freud’un kitapları da ateşe atıldı. Ernest Jones’un aktardığına göre Freud bu habere acı bir ironiyle karşılık vermişti: Ne kadar ilerleme kaydettik; Orta Çağ’da beni yakarlardı, şimdi kitaplarımı yakmakla yetiniyorlar. Beş yıl sonra, Mart 1938’de Avusturya’nın ilhakından sonra, kızı Anna’nın Gestapo tarafından sorgulanmasının ardından, Freud ailesiyle birlikte Londra’ya göç etti ve orada, Eylül 1939’da, İkinci Dünya Savaşı’nın ilk haftalarında öldü. Freud’un kız kardeşlerinden dördü, yaşlılıklarında Viyana’da kaldı ve toplama kamplarında öldürüldü.

Freud’un ölümünün ardından İngiliz şair W. H. Auden, onun için yazdığı ağıtta, Freud’un artık bir kişi olmaktan çıkıp bütün bir düşünce iklimine dönüştüğünü söyler.¹⁶ Bu cümle, seksen yılı aşkın bir süre sonra da doğruluğunu korur. Bilinçaltı, ego, Ödipus kompleksi, Freudcu sürçme, bastırma, savunma, yansıtma gibi kelimeler gündelik dile yerleşmiştir; bir filmi, bir romanı, bir siyasi tartışmayı konuşurken farkında olmadan Freud’un kavramlarıyla düşünürüz. Bu yaygınlık bir kazanç kadar bir tehlike de taşır: Kavramlar gündelik dile girdikçe sivri uçlarını yitirir, rahatsız edici keşifler herkesin bildiği klişelere dönüşür. Psikanalitik çalışmanın kendisi ise, bu klişelerin tam tersine, her öznenin kendi bilinçdışının, hiçbir genel kavrama tam olarak sığmayan tekil dokusuyla ilgilenir.

Bugün “konuşma terapileri” adı altında birbirinden çok farklı yaklaşımlar bir arada anılır. Psikanalizi bu yaklaşımlardan ayıran şey, konuşmanın kendisinden çok, konuşmaya nasıl kulak verildiğidir. Psikanalitik çalışmada analist öğüt vermez, doğru davranış biçimleri önermez, analizanın düşüncelerini düzeltmeye çalışmaz. Bunun yerine, analizanın söylediklerinin içinde onun bilmeden söylediği şeye, bir sürçmeye, bir tekrara, bir boşluğa, bir rüyaya dikkat eder. Bu dikkat, analizanın kendi sözüyle yeni bir ilişki kurmasına, kendini kendi cümlelerinin içinde yeniden duymasına imkân tanır. Çalışmanın zamanı da bu yüzden önceden belirlenmez; bir öznenin kendi bilinçdışıyla karşılaşmasının takvimi, bir programın takvimine uymaz.

VII

Divan, psikanalizin en tanınmış simgesidir ve tarihi de en az kendisi kadar ilginçtir. Freud’un divanı, 1890 dolaylarında minnettar bir hastanın, Madame Benvenisti’nin hediyesidir; üzerini örten İran halısını Freud kendisi eklemiştir. Freud, divanı neden kullandığını 1913’teki teknik makalesinde son derece insani bir gerekçeyle açıklar: Günde sekiz saat, hatta daha uzun süre başkalarının bakışları altında olmaya katlanamamaktadır.¹⁷ Ama divanın asıl işlevi analizana yöneliktir: Yüz yüze bir konuşmada karşıdakinin yüzünü okumaya, onun tepkilerine göre kendini ayarlamaya alışkınızdır. Divanda bu bakış ortadan kalkar ve söz, onaylanma ya da yargılanma beklentisinden bir ölçüde kurtulur. Bugün pek çok psikanalitik çalışma yüz yüze ya da çevrimiçi yürütülür; divan bir zorunluluk değil, bir imkândır.

Freud, 1933’teki Yeni Giriş Dersleri’nde psikanalizin amacını, sonradan sayısız kez yorumlanacak bir cümleyle özetler: Wo Es war, soll Ich werden; O’nun olduğu yerde Ben olmalıyım. Amerikan ego psikolojisi bu cümleyi benin bilinçdışı dürtüleri denetim altına alması olarak okudu. Lacan ise cümleyi tersinden okur: Söz konusu olan, benin alanını genişletmek değil, öznenin, bilinçdışının konuştuğu o yerde kendini tanıması ve orada kendi arzusunu üstlenmesidir. Freud’un 1926’da kaleme aldığı Hekim Olmayanların Analizi Sorunu da bu bağlamda anılmaya değer; Freud bu metinde psikanalizin tıbbın bir alt dalı olmadığını, iyi yetişmiş, kendi analizinden geçmiş hekim olmayan analistlerin de bu işi yapabileceğini savunur.¹⁸

VIII

Psikanaliz doğduğu günden bu yana tartışmalı bir disiplin olmuştur ve bu tartışmaları görmezden gelen bir tanıtım eksik kalır. Bu tartışmaların bir kısmı psikanalizin kendi içinde yaşandı. Freud’un 1910’da Nürnberg’de kurduğu Uluslararası Psikanaliz Birliği, ilk on yılında Adler’in ve Jung’un ayrılışlarıyla sarsıldı; Freud’un ölümünden sonra psikanaliz birbirinden belirgin biçimde ayrılan okullara bölündü. Amerika Birleşik Devletleri’nde benin uyum kapasitesini öne çıkaran ego psikolojisi, İngiltere’de Melanie Klein’ın ve Donald Winnicott’un erken bebeklik ilişkilerine odaklanan nesne ilişkileri kuramları, 1970’lerde Heinz Kohut’un kendilik psikolojisi ve Fransa’da Lacan’ın Freud’a dönüş çağrısı, aynı mirasın farklı okumalarıdır.¹⁹ Lacan 1963’te Uluslararası Birlik’in eğitim analistleri listesinden çıkarıldı ve ertesi yıl kendi okulunu kurdu. Bu ayrılıkların her biri, psikanalizin neyi tedavi ettiği, analistin ne yaptığı ve bir analizin nasıl sona erdiği sorularına verilen farklı yanıtlardan doğmuştur. Bilim felsefecisi Karl Popper, psikanalizin, her türlü gözlemi açıklayabildiği için hiçbir gözlemle yanlışlanamayacağını, bu yüzden bilimsel bir kuram sayılamayacağını öne sürmüştü.²⁰ Felsefeci Adolf Grünbaum ise 1984’te yayımladığı kapsamlı eleştiride, psikanalizin klinik verilerinin analistin telkininden arındırılamayacağını, dolayısıyla kuramın klinik kanıtlarla doğrulanamayacağını savundu.²¹

Bu eleştiriler psikanalizi hem kendi yöntemini daha titiz biçimde düşünmeye hem de etkililiğini dış ölçütlerle sınamaya zorladı; yukarıda andığım araştırmalar, bu sınamaların bir sonucudur. Ama Lacanyen gelenek, eleştirilere bir başka düzlemde de yanıt verir: Psikanaliz, doğa bilimlerinin modelinde bir bilgi üretmeyi değil, tekil bir öznenin kendi sözüyle kurduğu ilişkiyi dönüştürmeyi amaçlar. Analizanın konuşmasında ortaya çıkan hakikat, istatistiksel bir genellemenin değil, o konuşmanın kendisinin hakikatidir. Bu iki bakış açısının birbirini dışlaması gerekmez; iyi bir psikanalitik çalışma, hem kendi etkilerini dürüstçe sorgulayabilmeli hem de her öznenin tekilliğine sadık kalabilmelidir.

IX

Psikanaliz, belirli hedefler, ödevler ve yapılandırılmış tekniklerle çalışan pek çok terapi yaklaşımından farklı olarak, önceden belirlenmiş bir programı izlemez. Hedef, kişinin bir ortalamaya uydurulması değil, kendi arzusuyla, tekrarlarıyla ve tarihiyle kurduğu ilişkinin dönüşmesidir. Bu, psikanalizin semptomlarla ilgilenmediği anlamına gelmez. Psikolog Jonathan Shedler’in 2010’da American Psychologist’te yayımladığı derleme ve Falk Leichsenring ile Sven Rabung’un 2008’de JAMA’da yayımladığı meta-analiz, psikanalitik ve psikodinamik terapilerin semptomlarda anlamlı bir rahatlama sağladığını ve bu kazanımların tedavi bittikten sonra da sürme, hatta artma eğiliminde olduğunu göstermiştir.²²

Psikanalitik çalışmaya başvuranlar arasında kaygı ve panik, çökkünlük ve anlamsızlık duygusu, ilişkilerde tekrar eden örüntüler, yas ve ayrılıklarla baş etmede güçlük, takıntılı düşünceler ve kararsızlık sık karşılaşılan deneyimlerdir; ama başvurmak için belirli bir yakınma tanımına sahip olmak gerekmez. Kendini daha derinden anlama isteği de, hayatında neyin tekrar ettiğini merak etmek de başlı başına bir başlangıçtır. Bununla birlikte, kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleriniz varsa ya da akut bir kriz içindeyseniz, ilk adım 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurmaktır. Psikanalitik çalışma, gerektiğinde psikiyatrik değerlendirme ve ilaç tedavisiyle birlikte de yürütülebilir.

İlk görüşmeler karşılıklı bir tanışma ve değerlendirme sürecidir; kişiyi başvurmaya neyin yönelttiği, beklentileri ve çalışmanın nasıl bir çerçevede ilerleyebileceği konuşulur, ardından görüşmelerin sıklığı ve düzeni birlikte belirlenir. Görüşmelerde konuşan ağırlıklı olarak analizandır. Analist zaman zaman bir soru sorar, bir kelimenin altını çizer ya da bir bağlantıya dikkat çeker; bu müdahaleler hazır yorumlar sunmaktan çok, analizanın kendi söylediğini yeniden duymasına imkân tanımayı amaçlar. Anna O.’nun keşfettiği şey belki de hâlâ psikanalizin en iyi tanımıdır: söylenmemiş olanın söylenebileceği bir yer ve onu söyleyen kişiyi, söyledikçe değiştiren bir konuşma. Yüz kırk yıl önce Viyana’da bir genç kadının akşamüstleri hekimine anlattığı hikâyelerle başlayan bu konuşma, bugün başka şehirlerde, başka dillerde, başka odalarda ve ekranlarda sürüyor. Değişmeyen şey, bir insanın kendi sözünü bir başkasının dikkatli kulağında ilk kez gerçekten duyduğu o andır.

Notlar

1. J. Breuer ve S. Freud, Histeri Üzerine Çalışmalar (1895), “Anna O.” vakası, SE II. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
2. Breuer ve Freud, Histeri Üzerine Çalışmalar, “Frau Emmy von N.” vakası ve Strachey’nin bu pasaja düştüğü not, SE II. ↩︎
3. S. Freud, “Tedavinin Başlangıcı Üzerine” (1913), SE XII. ↩︎
4. S. Freud, “Ratschläge für den Arzt bei der psychoanalytischen Behandlung” (1912), Gesammelte Werke, VIII; SE XII. Freud’un cerrah benzetmesi sonraki psikanalitik gelenekte çok tartışılmış, analistin soğuk ve mesafeli olması gerektiği biçiminde yanlış anlaşılmıştır; Freud’un kendi klinik pratiğine dair tanıklıklar, onun hastalarına karşı çoğu zaman sıcak ve ilgili olduğunu gösterir. ↩︎
5. S. Freud, “L’hérédité et l’étiologie des névroses”, Revue neurologique, 4 (1896); SE III. Freud bu makalede, Breuer’le birlikte geliştirdikleri yönteme “yeni bir psikanaliz yöntemi” adını verir. ↩︎
6. S. Freud, Gündelik Yaşamın Psikopatolojisi (1901), V. bölüm, SE VI. ↩︎
7. S. Freud, “Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse” (1917), Gesammelte Werke, XII; SE XVII. Freud’un ifadesi şöyledir: daß das Ich nicht Herr sei in seinem eigenen Hause. Yazı, Macar dergisi Nyugat için yazılmıştır. ↩︎
8. S. Freud, Rüyaların Yorumu (1900), II. bölüm, SE IV. ↩︎
9. Freud’un Fliess’e 12 Haziran 1900 tarihli mektubu. J. M. Masson (Ed.), The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904 (1985). ↩︎
10. Freud, Die Traumdeutung (1900), ikinci bölümde Irma rüyasına düşülen dipnot ve yedinci bölüm. Freud’un ifadesi der Nabel des Traums’dır: Rüya düşüncelerinin, hiçbir sona varmadan, düşünce dünyamızın ağ gibi örülmüş dokusuna doğru her yöne dağıldığı yer. ↩︎
11. Freud, Rüyaların Yorumu, VI. bölüm, SE IV–V. ↩︎
12. E. Jones, The Life and Work of Sigmund Freud, I. cilt (1953). Jones’un anlatısının tarihsel doğruluğu, sonraki araştırmalarda ciddi biçimde sorgulanmıştır. ↩︎
13. S. Freud, Über Psychoanalyse (1910), SE XI. Freud bu derslerde psikanalizin tarihini ve temel kavramlarını, uzman olmayan bir dinleyici kitlesine yönelik bir dille anlatır; metin bugün de psikanalize en iyi girişlerden biri sayılır. ↩︎
14. J. Lacan, “La chose freudienne” (1955), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Anekdotun kaynağı yalnızca Lacan’ın aktarımıdır; Freud’un ya da Jung’un yazılarında bu cümleye rastlanmaz. Lacan anekdotu, Amerikan psikanalizinin Freud’un keşfini uyumcu bir terapiye dönüştürdüğü eleştirisini vurgulamak için kullanır. ↩︎
15. S. Freud, “Ansprache im Frankfurter Goethe-Haus” (1930), Gesammelte Werke, XIV; SE XXI. Freud konuşmasında Goethe’yi, insan ruhuna dair keskin gözlemleriyle psikanalizin bazı sezgilerini önceden dile getirmiş bir yazar ve düşünür olarak anar; ödülün bir bilim insanına değil, bir yazara verilir gibi verilmesi, Freud’un üslubunun da tanınması anlamına geliyordu. ↩︎
16. W. H. Auden, “In Memory of Sigmund Freud” (1939), Another Time, New York: Random House, 1940: “to us he is no more a person / now but a whole climate of opinion”. ↩︎
17. Freud, “Tedavinin Başlangıcı Üzerine” (1913). ↩︎
18. S. Freud, Hekim Olmayanların Analizi Sorunu (1926), SE XX. ↩︎
19. Bu ayrışmanın tarihi için bkz. E. Roudinesco ve M. Plon, Dictionnaire de la psychanalyse, Paris: Fayard, 1997; ayrıca E. Zaretsky, Secrets of the Soul: A Social and Cultural History of Psychoanalysis, New York: Knopf, 2004. ↩︎
20. K. Popper, Conjectures and Refutations (1963). ↩︎
21. A. Grünbaum, The Foundations of Psychoanalysis: A Philosophical Critique (1984). ↩︎
22. J. Shedler, “The efficacy of psychodynamic psychotherapy”, American Psychologist 65/2 (2010), s. 98–109; F. Leichsenring ve S. Rabung, “Effectiveness of long-term psychodynamic psychotherapy: A meta-analysis”, JAMA 300/13 (2008), s. 1551–1565. ↩︎

Kaynakça

• Auden, W. H. (1940). In Memory of Sigmund Freud (1939). Another Time içinde. New York: Random House.
• Breuer, J. ve Freud, S. (1895). Histeri Üzerine Çalışmalar. SE II.
• Freud, S. (1900). Rüyaların Yorumu. SE IV–V.
• Freud, S. (1901). Gündelik Yaşamın Psikopatolojisi. SE VI.
• Freud, S. (1896). L’hérédité et l’étiologie des névroses. Revue neurologique, 4; SE III.
• Freud, S. (1910). Über Psychoanalyse. SE XI.
• Freud, S. (1912). Ratschläge für den Arzt bei der psychoanalytischen Behandlung. SE XII.
• Freud, S. (1913). Tedavinin Başlangıcı Üzerine. SE XII.
• Freud, S. (1917). Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse. SE XVII.
• Freud, S. (1926). Hekim Olmayanların Analizi Sorunu. SE XX.
• Freud, S. (1930). Ansprache im Frankfurter Goethe-Haus. SE XXI.
• Freud, S. (1933). Psikanalize Yeni Giriş Dersleri. SE XXII.
• Roudinesco, E. ve Plon, M. (1997). Dictionnaire de la psychanalyse. Paris: Fayard.
• Grünbaum, A. (1984). The Foundations of Psychoanalysis: A Philosophical Critique. Berkeley: University of California Press.
• Jones, E. (1953). The Life and Work of Sigmund Freud, Cilt I. New York: Basic Books.
• Lacan, J. (1966). La chose freudienne (1955). Écrits içinde. Paris: Seuil.
• Leichsenring, F. ve Rabung, S. (2008). Effectiveness of long-term psychodynamic psychotherapy: A meta-analysis. JAMA, 300(13), 1551–1565.
• Masson, J. M. (Ed.) (1985). The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Popper, K. (1963). Conjectures and Refutations. London: Routledge.
• Shedler, J. (2010). The efficacy of psychodynamic psychotherapy. American Psychologist, 65(2), 98–109.
• Zaretsky, E. (2004). Secrets of the Soul: A Social and Cultural History of Psychoanalysis. New York: Knopf.