Kaygı: Aldatmayan Duygu Üzerine Psikanalitik Bir Deneme

I

Edvard Munch, 22 Ocak 1892’de Nice’te tuttuğu bir notta, birkaç yıl sonra dünyanın en çok tanınan resimlerinden birine dönüşecek deneyimi anlatır: İki arkadaşıyla bir yolda yürümektedir, güneş batmaktadır, gökyüzü birden kan kırmızısına döner; arkadaşları yürümeye devam ederken o, korkudan titreyerek orada kalır ve doğanın içinden geçen büyük, sonsuz bir çığlık hisseder.¹ Resme bakan herkesin ilk izlenimi, ortadaki figürün çığlık attığıdır. Oysa Munch’un anlatımında figür çığlık atmaz, çığlığı duyar; elleriyle kulaklarını kapamaya çalışan biridir. Kaygının belki de en doğru imgesi budur: Dışarıdan mı içeriden mi geldiği bilinmeyen, insanın kendi bedeninde ve aynı anda bütün dünyada yankılanan bir ses.

Kelimelerin kendisi de bu deneyimin bedensel kökünü taşır. Almanca Angst ve Danca angest, Latince angustia, yani darlık, sıkışıklık ile aynı köke, boğmak, sıkmak anlamındaki angere fiiline uzanır; Türkçedeki “daralmak”, “içi sıkışmak” ifadeleri de aynı sezgiyi taşır.² Kaygı, önce göğüste, boğazda, nefeste yaşanan bir daralmadır. Türkçe “kaygı” kelimesinin kökü ise başka bir yöne bakar: Eski Türkçedeki kadgu, tasa, keder, gam anlamına geliyordu. Bugün “anksiyete” diye tıbbî bir kelimeyle karşıladığımız şey, dillerin hafızasında hem bir darlığın hem de bir kederin adıdır. Kaygılı insan hem sıkışmış hem de bir şeyin yasını önceden tutuyor gibidir.

Kaygıyı felsefenin merkezine yerleştiren ilk düşünür, Munch’tan yarım yüzyıl önce, Kopenhag’da yazan Søren Kierkegaard’dır. Kısa hayatı boyunca kendisi de derin bir melankoli ve sürekli bir iç huzursuzlukla yaşamış, nişanlısı Regine Olsen’le nişanını, onu kendi karanlığına ortak etmemek için bozduğunu yazmıştı. 1844’te Vigilius Haufniensis takma adıyla yayımladığı Kaygı Kavramı’nda Kierkegaard, kaygıyı bir uçurumun kenarında duran insanın yaşadığı baş dönmesine benzetir: Baş dönmesinin nedeni uçurum kadar bakan gözdür de; kaygı, özgürlüğün kendi olanaklarına aşağıya doğru baktığında yaşadığı baş dönmesidir.³ Bu tanımın en sarsıcı yanı, kaygıyı bir eksikliğe ya da bir tehlikeye değil, bir olanağa bağlamasıdır. İnsan, bir şeyi yapabileceğini, olabileceğini, seçebileceğini fark ettiği yerde kaygılanır.

Kierkegaard bu düşünceyi, kitabın merkezine yerleştirdiği bir okumayla, Âdem’in öyküsü üzerinden geliştirir. Cennetteki Âdem masumdur ve Kierkegaard’a göre masumiyet, bilgisizliktir: Âdem iyiyi kötüden ayıramaz, çünkü henüz ayrımın kendisini bilmez. Tanrı ona bilgi ağacının meyvesini yemeyi yasakladığında, yasak, Âdem’in içinde daha önce olmayan bir şeyi uyandırır: yapabilme olanağını. Âdem yasağın ne anlama geldiğini bilmez, ölümün ne olduğunu bilmez; ama bir şeyi yapabileceğini, bir sınırın ötesine geçebileceğini sezer. Kaygı, bu sezginin, Kierkegaard’ın deyişiyle “yapabilmenin kaygı verici olanağı”nın adıdır.⁴ Psikanaliz, yasağın arzuyu uyandırdığı bu sahneyi çok iyi tanır. Yasak yalnızca bir şeyi engellemez; o şeyi arzulanabilir, düşünülebilir, yapılabilir kılar. Kaygı, yasağın açtığı bu olanağın kıyısında belirir.

Martin Heidegger, 1927 tarihli Varlık ve Zaman’da bu düşünceyi korku ile kaygı arasındaki bir ayrıma dönüştürür. Korkunun belirli bir nesnesi, dünyanın içinde yaklaşan, adlandırılabilen bir tehdidi vardır. Kaygının karşısında durduğu şey ise dünyanın içindeki herhangi bir şey değildir; Heidegger’in ifadesiyle tehdit eden şey hiçbir yerdedir ve kaygının neyden kaynaklandığı sorusunun yanıtı “hiçbir şey ve hiçbir yer”dir.⁵ Kaygıyla ilgili gündelik deneyimimizin en tanıdık yanı da budur: Kişi neyden kaygılandığını söyleyemez, yalnızca bir şeyin yaklaştığını hisseder. Psikanalizin bu yüzyıllık felsefi soruya kattığı şey, o “hiçbir şey”in aslında bir şey olabileceği, ama bilinçli düşüncenin erişemediği bir yerde durduğu iddiasıdır.

Jean-Paul Sartre, Heidegger’den on altı yıl sonra, 1943’te yayımladığı Varlık ve Hiçlik’te, Kierkegaard’ın uçurum imgesine geri döner ve onu bir adım daha ileri taşır. Korkuluksuz, dar bir dağ yolunda yürüyen birini düşünmemizi ister. Bu kişinin yaşadığı baş dönmesi, Sartre’a göre, düşmekten korkmasından değil, kendini aşağı atabileceğini bilmesinden gelir: Baş dönmesi, insanın uçuruma düşmekten değil, kendini uçuruma atmaktan korktuğu ölçüde kaygıdır.⁶ Korku dışarıdaki bir tehlikeye, kayan bir taşa, kaygan bir zemine yönelir; kaygı ise insanın kendi özgürlüğüne, hiçbir şeyin onu engelleyemeyeceği bir kararın olanağına. Bu cümle, klinikte sık duyulan bir korkunun, bir pencerenin önünde, bir tren rayının kenarında, bir bıçağı elinde tutarken birdenbire beliren “ya yaparsam” düşüncesinin felsefi bir tarifidir. Bu düşünce çoğu zaman bir istek değildir; özgürlüğün, olanağın, sınırın kendisiyle karşılaşmanın yarattığı bir baş dönmesidir.

II

Freud kaygıyı iki kez ve birbirinden çok farklı biçimlerde kuramlaştırdı. İlk kuramında, 1890’ların ortasındaki yazılarında, kaygıyı boşalım yolu bulamayan cinsel gerilimin dönüşmüş biçimi olarak düşündü: Bastırılan ya da doyurulmayan libido, kaygıya dönüşüyordu.⁷ Bu ilk kuramın en zengin klinik malzemesi, 1909’da yayımlanan ve psikanaliz tarihine “Küçük Hans” olarak geçen vakadır.

Freud’un 1895 tarihli makalesi, bugün panik atak dediğimiz deneyimin de ilk ayrıntılı tariflerinden birini içerir. Freud “kaygı nevrozu” adını verdiği tablonun içinde, birdenbire bastıran, hiçbir tasarıma bağlı olmayan kaygı nöbetlerini anlatır: çarpıntı, nefes darlığı, terleme, titreme, baş dönmesi, ölüm ya da delirme korkusu. Bu tarif, yüz yıl sonra psikiyatrinin tanı kitaplarında panik bozukluğu adıyla yer alacak tabloyla şaşırtıcı biçimde örtüşür. Freud’dan yirmi dört yıl önce, 1871’de, Berlinli psikiyatr Carl Westphal da açık alanlarda, boş meydanlarda, kalabalık sokaklarda yürümeye çalışırken yoğun bir kaygıya kapılan hastaları tarif etmiş ve bu tabloya Yunanca pazar yeri, toplanma alanı anlamındaki agora kelimesinden türettiği bir ad vermişti: agorafobi.⁸ Westphal’ın hastalarının ortak bir özelliği vardı: Açık meydanı yalnız geçemiyor, ama birinin koluna girdiklerinde geçebiliyorlardı. Kaygıyı yatıştıran şey, meydanın küçülmesi değil, bir başkasının varlığıydı.

Beş yaşındaki Hans, Viyana sokaklarında atlardan korkmaya başlamıştır. Bu korku belirli ayrıntılar etrafında örgütlenir: ağır yük taşıyan arabaları çeken atlar, özellikle de bir atın sokakta düşüp ayaklarını çırpması. Freud çocukla yalnızca bir kez görüşür; analizi, Freud’un gözetiminde, çocuğun babası yürütür ve Freud’a ayrıntılı notlar gönderir.⁹ Vakanın kalıcı dersi, fobinin kaygıya karşı bir korunma olmasıdır. Hans’ın içinde adlandırılamayan ve her yere yayılan bir kaygı vardır; fobi, bu kaygıyı tek bir nesneye, atlara bağlayarak sınırlar. Atlardan uzak durulduğu sürece dünya yaşanabilir kalır. Bu yüzden bir fobiyi, onun neyi bağladığını anlamadan zorla ortadan kaldırmaya çalışmak, bağlanmış olan kaygıyı serbest bırakmak, onu yeniden her yere, bütün sokaklara, bütün saatlere yaymak anlamına gelebilir. Fobi bir acıdır, ama aynı zamanda bir çözümdür: kaygının haritasını çizen, ona bir yer ve bir sınır veren bir çözüm.

Freud kaygı ile söz arasındaki ilişkiyi belki en güzel biçimde, 1905’teki Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme’ye eklediği küçük bir dipnotta anlatmıştı. Karanlık bir odada yatan üç yaşında bir oğlan çocuğu, yan odadaki teyzesine seslenir ve ondan kendisiyle konuşmasını ister, çünkü karanlıktan korkmaktadır. Teyzesi, konuşmanın ne işe yarayacağını, çocuğun onu zaten göremeyeceğini söyleyince çocuk yanıt verir: Biri konuşunca ortalık aydınlanır.¹⁰ Freud bu gözlemden, çocukların karanlık korkusunun aslında sevilen kişinin yokluğuna duyulan özlemin bir ifadesi olduğu sonucunu çıkarır. Ama cümlenin kendisi, psikanalizin bütün yöntemini de özetler. Karanlığı aydınlatan şey ışık değil, bir sestir; bir başkasının sesi, onun orada olduğunu, dinlediğini, konuştuğunu haber veren ses. Kaygı söze döküldüğünde ortadan kalkmaz; ama karanlık, birinin konuştuğu bir karanlığa dönüşür.

Freud 1926’da, Ketlenme, Semptom ve Kaygı’da, kendi ilk kuramını kökten değiştirir. Artık kaygı bastırmanın sonucu değil, nedenidir. Ben, içeriden yükselen ve tehlikeli olarak algılanan bir istek karşısında bir sinyal kaygısı üretir; bu sinyal bir tehlikenin yaklaştığını haber verir ve savunma mekanizmalarını harekete geçirir. Freud bu tehlikeleri, insan hayatının akışı içinde birbirini izleyen bir dizi olarak sıralar: doğumun çaresizliği, anneyi ve onun bakımını yitirme, sevgiyi yitirme, kastrasyon tehdidi ve sonunda üstbenin cezası. Her biri, öznenin bir zamanlar gerçekten yaşadığı ya da yaşayabileceği bir çaresizlik durumunun yankısıdır.¹¹ Kaygı, bu yeni kuramda, bastırılmış olanın geri dönmek üzere olduğunu haber veren bir alarmdır.

Freud’un bu değişikliği bir ölçüde bir tartışmaya yanıt olarak yaptığı da unutulmamalıdır. Yakın çalışma arkadaşı Otto Rank, 1924’te yayımladığı Doğum Travması’nda, bütün kaygıların ilk ve temel kaynağının doğum olduğunu, insanın ana rahminden ayrılmanın sarsıntısını hayatı boyunca yeniden yaşadığını, nevrozların da bu ilk travmanın tekrarları olduğunu ileri sürmüştü. Freud kitabı önce ilgiyle karşıladı, sonra ondan giderek uzaklaştı; Rank’la ilişkisi bu tartışmanın ardından koptu.¹² 1926 kitabında Freud, doğumu kaygının ilk örneği, sonraki bütün kaygı deneyimlerinin bir tür taslağı olarak kabul eder; ama kaygıyı tek bir travmanın tekrarına indirgemez. Kaygının kaynağı, bir olayın kendisinden çok, öznenin kendisini çaresiz bulduğu her durumun yapısıdır. Freud aynı yıllarda, Almancanın üç kelimesini de birbirinden ayırmıştı: Belirli bir nesnesi olan korku, Furcht; hazırlıksız yakalanılan bir tehlikenin yarattığı ürkü, Schreck; ve bir tehlikeyi bekleme, ona hazırlanma hâli olarak kaygı, Angst.¹³ Kaygı, bu ayrımda, bir zayıflık olmaktan çok bir korunmadır: Ürkünün, yani hiçbir hazırlığın olmadığı dehşetin önüne geçen bir bekleyiş.

III

Lacan, 1962–1963 yıllarında tamamen kaygıya ayırdığı onuncu seminerinde Freud’un mirasını yeni bir yöne taşır ve seminerin daha ilk derslerinde, Heidegger’in ve Freud’un “nesnesiz” kaygısına itiraz eden formülünü ortaya koyar: L’angoisse n’est pas sans objet, kaygı nesnesiz değildir.¹⁴ Kaygının nesnesi vardır; yalnızca bu nesne, korkunun nesnesi gibi dünyada bulunabilen, adlandırılabilen bir şey değildir. Lacan’a göre kaygının nesnesi, arzunun nedeni olan ve kendisinin objet petit a adını verdiği nesnedir.

Seminerin bir başka kışkırtıcı tezi, kaygının bir şeyin eksikliğinden değil, eksikliğin eksik kalmasından doğduğudur. Arzunun var olabilmesi için bir boşluğa, bir eksikliğe ihtiyaç vardır. Bu boşluk dolduğunda, yani öteki bizi fazlasıyla kuşattığında, isteğiyle bütün alanımızı kapladığında ya da bizden ne istediği bilinmez hâle geldiğinde, kaygı yükselir. Lacan bu durumu, seminerin başında anlattığı ve psikanaliz literatürünün en çok alıntılanan imgelerinden birine dönüşen bir küçük hikâyeyle somutlaştırır. Kendinizi bir maskeyle, ama hangi maskeyi taktığınızı göremeden, dev bir dişi peygamberdevesinin karşısında hayal edin. Dişi peygamberdevesinin çiftleşmeden sonra erkeğini yiyebildiği bilinir. Asıl kaygı verici olan, karşınızdakinin gücü değil, onun sizi ne olarak gördüğünü, gözlerinde nasıl bir nesne olarak yansıdığınızı bilememenizdir.

Lacan aynı seminerde, kaygının kaynağına dair yaygın bir varsayımı da tersine çevirir. Gelişim psikolojisinin ve psikanalizin önemli bir kısmı, çocuğun kaygısını annenin yokluğuna bağlıyordu: Anne gittiğinde çocuk kaygılanır. İngiliz psikanalist John Bowlby, Lacan’ın seminerinden birkaç yıl önce, 1960’ta yayımladığı “Ayrılık Kaygısı” başlıklı makalesinde, çocuğun anneden ayrılmaya verdiği tepkileri, itiraz, umutsuzluk ve kopma evreleri olarak tarif etmiş, bu gözlemleri sonradan bağlanma kuramı adını alacak bir yaklaşımın temeline yerleştirmişti; Mary Ainsworth’un 1970’lerde geliştirdiği “yabancı durum” deneyi de bebeğin annesinin kısa süreli gidişine ve dönüşüne verdiği tepkileri ölçüyordu.¹⁵ Lacan ise bunun tam tersini söyler: Çocuğu en çok kaygılandıran şey, annenin yokluğu değil, onun hiç gitmemesi, sürekli orada, sürekli sırtında olmasıdır. Annenin gidip gelmesi, yokluğun olanağı, varlığın güvencesidir; yokluğun hiç mümkün olmadığı bir varlık ise boğucudur.¹⁶ Bu düşünce, klinikte sık karşılaşılan bir durumu açıklar: Fazlasıyla ilgilenilen, her ihtiyacı daha dile getirilmeden karşılanan, hiç yalnız bırakılmayan çocukların, ve yetişkinlerin, şaşırtıcı bir kaygı taşıyabilmesi. Kaygı, arzunun nefes alacak bir boşluk bulamadığı yerde yükselir. Westphal’ın meydanda donup kalan hastalarının bir başkasının koluna girerek yürüyebilmesi ile Lacan’ın sırtından inmeyen annesi arasında beklenmedik bir yakınlık vardır: İkisinde de kaygı, mesafenin ayarıyla, ne çok uzak ne çok yakın bir ötekinin bulunup bulunmamasıyla ilgilidir.

Bu imge, kaygıyı Büyük Başka’nın arzusuyla ilişkilendiren Lacanyen tezin özüdür. Kaygı, “Benden ne istiyorsun?” sorusunun yanıtsız kaldığı yerde, yani ötekinin arzusu karşısında kendi yerimizi bilemediğimiz anda belirir. Seminerin derslerinden birinin başlığı, Lacan’ın kaygıya dair en ünlü cümlesini de taşır: Kaygı, aldatmayan şeydir. Düşüncelerimiz bizi yanıltabilir, kendimize anlattığımız hikâyeler gerçeği örtebilir; ama kaygı, öznenin hakikatine yakın bir yerde, savunmaların henüz kurulmadığı bir anda ortaya çıkar. Bu yüzden Lacanyen klinikte kaygı, bastırılması gereken bir rahatsızlıktan çok, izlenmesi gereken bir iz olarak değerlendirilir.

IV

Lacan’ın onuncu seminerde kaygıyı düşünürken sık sık döndüğü metin, Freud’un 1919’da yayımladığı Tekinsiz başlıklı denemesidir. Freud bu denemeye bir sözlükbilimcinin titizliğiyle, Almanca bir sıfatın serüvenini izleyerek başlar. Heimlich, “evden olan, tanıdık, mahrem” demektir; ama kelimenin kullanımları sıralandığında aynı sıfatın “gizli, saklı, gözden uzak tutulan” anlamına kaydığı ve sonunda karşıtı olan unheimlich ile örtüştüğü görülür. Freud’un vardığı sonuç, psikanalizin en verimli sezgilerinden biridir: Tekinsiz olan, yabancı olandan değil, bir zamanlar tanıdık olup bastırılmış ve beklenmedik bir anda geri dönen şeyden doğar.¹⁷

Freud’un çözümlediği başlıca edebî örnek, E. T. A. Hoffmann’ın Kum Adam öyküsüdür. Çocukların gözlerini oyan masal figürü Kum Adam, öykünün kahramanı Nathanael’in hayatı boyunca farklı kılıklarda geri döner ve onu sonunda deliliğe ve ölüme sürükler. Freud, çağdaşı Ernst Jentsch’in tekinsizliği canlı mı cansız mı olduğu bilinmeyen nesnelere, Hoffmann’ın öyküsünde de mekanik oyuncak bebek Olimpia’ya bağlayan açıklamasına itiraz eder; ona göre öykünün tekinsizliğinin kaynağı gözleri yitirme korkusudur ve bu korku, çoğu zaman kastrasyon kaygısının yerini tutan bir ikamedir.¹⁸ Freud aynı denemenin bir dipnotunda kendi başından geçen küçük bir sahneyi de anlatır: Yataklı vagonda yolculuk ederken kompartımanına sabahlıklı ve takkeli yaşlı bir adamın girdiğini sanmış, yerinden kalkıp onu uyarmak üzereyken bunun kapı aynasındaki kendi yansıması olduğunu anlamış ve gördüğü imgeden hiç hoşlanmadığını fark etmiştir.

Lacan, tekinsizin bu yapısını kaygının anahtarı olarak okur. Kaygı, eksikliğin yerinde olması gereken boşlukta bir şey belirdiğinde, yani tanıdık olanın, bir aynadaki kendi yüzümüz gibi, birden bize yabancı bir bakışla dönüp baktığında ortaya çıkar. Onuncu seminerin dördüncü bölümünün başlığı, bu düşüncenin en özlü formülünü verir: jouissance ile arzu arasında kaygı.¹⁹ Arzu, bir mesafeyi, bir eksikliği gerektirir; jouissance ise bu mesafenin çöktüğü, öznenin ötekinin hazzının nesnesine dönüşmekle tehdit edildiği yerdir. Kaygı bu iki kutbun arasında, mesafenin kaybolmak üzere olduğu anda yükselir. Bu açıdan kaygı yalnızca bir tehlike sinyali değil, öznenin arzusunun korunmaya çalışıldığı sınırın da işaretidir.

V

Panik atak, kaygının en yoğun ve en ürkütücü biçimlerinden biridir. Çarpıntı, nefes darlığı, terleme, baş dönmesi ve ölüm ya da kontrolü kaybetme korkusu birkaç dakika içinde doruğa ulaşır. Pek çok kişi ilk atağını bir kalp krizi sanarak acil servise başvurur ve bu başvuru son derece yerindedir: Belirtilerin tıbbi bir nedeni olup olmadığının bir hekim tarafından değerlendirilmesi her zaman ilk adım olmalıdır. Tıbbi bir neden bulunmadığında ise psikanalitik çalışma başka bir soru sorar: Atak, kişinin hayatının hangi anında, hangi sözün, hangi karşılaşmanın, hangi kararın eşiğinde ortaya çıktı? Klinik deneyim, panik ataklarının çoğu zaman kişinin hayatında bir şeyin değişmek üzere olduğu dönemlerde, bir evliliğin, bir ayrılığın, bir terfinin, bir taşınmanın, bir doğumun ya da bir ölümün eşiğinde başladığını gösterir. Kierkegaard’ın diliyle söylersek, atak çoğu zaman bir olanağın kıyısında gelir.

Freud’un kendisi bu tür bir anı, hayatının sonlarında yazdığı bir mektupta anlatır. 1904’te, kırk sekiz yaşındayken, kardeşi Alexander’la birlikte Atina’ya gitmiş, Akropolis’e çıkmıştı. Tepeye vardığında içinde tuhaf bir düşünce belirdi: Demek bütün bunlar gerçekten varmış, tıpkı okulda öğrendiğimiz gibi! Freud otuz iki yıl sonra, 1936’da, Romain Rolland’ın yetmişinci doğum günü için yazdığı açık mektupta bu anı çözümler.²⁰ Akropolis’te gerçekliğin bir an için yabancılaşmasının, sanki orada olmanın mümkün olmadığı duygusunun, bir suçluluktan kaynaklandığını düşünür: Yoksul bir Yahudi tüccarın oğlu, babasının hiçbir zaman göremeyeceği bir yere gelmiş, onu geçmişti. Bir başarının, bir isteğin gerçekleşmesinin tam ortasında beliren bu tuhaf yabancılaşma, panik ataklarının neden çoğu zaman hayatın kötü anlarında değil, bir eşiğin, bir kavuşmanın, bir ilerlemenin anında geldiğini anlamamıza da yardım eder.

Kaygının bu yoğun anları, Lacan’ın “eksikliğin eksik kalması” dediği durumun klinik karşılıkları olarak da okunabilir. Ötekinin fazlasıyla yaklaştığı, kişinin kendisine ait bir mesafeyi koruyamadığı, ötekinin arzusu karşısında kendini bir nesne gibi hissettiği anlar, kaygının en keskin biçimde yükseldiği anlardır. Bu açıdan bakıldığında kaçınma davranışları, takıntılı kontroller ya da ritüeller, tıpkı Hans’ın fobisi gibi, kaygıyla baş etmenin, onun etrafına bir çit örmenin yollarıdır. Psikanalitik çalışma bu yolları zorla ortadan kaldırmaya çalışmaz; neye karşı bir savunma olarak kurulduklarını, hangi kaygının etrafına örüldüklerini anlamaya çalışır.

Kaygı analitik seansın içinde de belirir ve orada özel bir değer taşır. Bir analizan bir şeyi söylemek üzereyken birden susar, konuyu değiştirir, gülmeye başlar, saatine bakar, ya da tam tersine, durmaksızın, hızla, hiçbir boşluk bırakmadan konuşur. Bu anlar çoğu zaman, sözün bastırılmış bir şeye, bir anıya, bir arzuya, bir korkuya yaklaştığı anlardır. Freud’un sinyal kaygısı dediği şey, burada gözle görülür hâle gelir: Kaygı, bir şeyin yaklaştığını haber verir. Analistin bu anlarda yapacağı en kolay şey, analizanı yatıştırmak, onu rahatlatmak, kaygıyı bir an önce dağıtmaktır. Ama kaygının bir iz olduğunu düşünen bir analist, onu hemen dağıtmak yerine, onun etrafında biraz durmayı, kaygının hangi sözün eşiğinde belirdiğini analizanla birlikte fark etmeyi tercih eder. Kaygıyı bütünüyle ortadan kaldıran bir seans rahatlatıcı olabilir; ama çoğu zaman, analizanın yaklaşmakta olduğu şeyi de geri gönderir.

VI

Psikanalitik yaklaşım kaygıyı yok sayılması ya da bastırılması gereken bir şey olarak görmez; onu bir pusula olarak ele alır. Görüşmelerde kaygının ne zaman yükseldiği, hangi ilişkilerde belirdiği, hangi sözlerle birlikte geldiği konuşulur. Kaygı söze döküldükçe, adı konulamayan tehdit yavaş yavaş bir anlam ve bir tarih kazanır; Heidegger’in “hiçbir şey ve hiçbir yer”i, öznenin kendi hikâyesi içinde bir yere ve bir ada kavuşur. Bu süreçte kaygının yoğunluğu çoğu zaman azalır; ama asıl değişim, kişinin kaygıyla daha az ezici, daha az kör bir ilişki kurabilmesidir. Kaygı günlük hayatı belirgin biçimde kısıtlıyorsa, psikanalitik çalışma gerektiğinde psikiyatrik değerlendirme ve ilaç tedavisiyle birlikte de yürütülebilir; bu iki yaklaşım birbirinin rakibi değil, çoğu zaman birbirinin tamamlayıcısıdır. Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleri eşlik ediyorsa, ilk adım olarak 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir.

Munch’un figürü köprünün üzerinde, kulaklarını kapamış, doğanın içinden geçen çığlığı duymamaya çalışarak durur. İngiliz şair W. H. Auden, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından yayımladığı uzun şiirine Kaygı Çağı adını vermişti ve bu ad, yirminci yüzyılın ikinci yarısının kendine taktığı lakaplardan biri oldu.²¹ Yetmiş beş yıl sonra kaygı, belki her zamankinden daha yaygın, daha görünür, daha çok konuşulan bir deneyim. Ama yaygınlığı onu daha anlaşılır kılmıyor; tersine, onu bir istatistiğe, bir tanı koduna, bir an önce giderilmesi gereken bir verimsizliğe indirgeme eğilimini güçlendiriyor. Psikanaliz ona kulaklarını açmasını önerir; ama bunu, çığlığın içinde boğulsun diye değil, o çığlıkta kendi adının da geçtiğini duyabilsin diye yapar. Karanlıkta teyzesine seslenen çocuk gibi, kaygının içindeki insan da önce bir sese, bir başkasının konuştuğu bir yere ihtiyaç duyar; ve o ses, karanlığı ortadan kaldırmasa bile, onu içinde nefes alınabilecek bir yere dönüştürebilir. Analitik çalışmanın başladığı yer çoğu zaman tam burasıdır: Söylenemeyen bir sıkışmanın, ilk kez bir başkasının duyabileceği bir söze dönüştüğü an. Kaygı, Lacan’ın dediği gibi aldatmaz; yalnızca, kendi dilinde konuşur ve o dili öğrenmek zaman ister.

Notlar

1. Munch’un 22 Ocak 1892 tarihli notu, Oslo’daki Munch Müzesi arşivinde (MM T 2760) korunmaktadır. Notun farklı çevirileri bulunmaktadır; burada aktardığım ifade, Stockholm Moderna Museet’in kullandığı çeviriye dayanır. ↩︎
2. Hint-Avrupa dillerinde kaygı ile darlık arasındaki etimolojik bağ için bkz. F. Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, “Angst” maddesi. Freud da 1926’da kaygının ilk deneyimini doğumdaki nefes darlığına bağlarken bu bağa dolaylı olarak işaret eder. ↩︎
3. S. Kierkegaard, Begrebet Angest (1844). Kitap, Vigilius Haufniensis (“Kopenhag’ın bekçisi”) takma adıyla, Poul Martin Møller’in anısına ithaf edilerek yayımlanmıştır. ↩︎
4. Kierkegaard, Begrebet Angest (1844), birinci bölüm, § 5. Kierkegaard kaygıyı “sempatik bir antipati ve antipatik bir sempati” olarak da tanımlar: İnsan kaygı veren şeyden hem kaçar hem de ona çekilir. ↩︎
5. M. Heidegger, Sein und Zeit (1927), § 40. ↩︎
6. J.-P. Sartre, L’Être et le Néant, Paris: Gallimard, 1943, birinci bölüm, birinci kısım, V: « Le vertige est angoisse dans la mesure où je redoute non de tomber dans le précipice, mais de m’y jeter. » ↩︎
7. S. Freud, “Nevrasteniden ‘Kaygı Nevrozu’ Olarak Belirli Bir Belirti Kompleksini Ayırmanın Gerekçeleri Üzerine” (1895), SE III. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
8. C. Westphal, “Die Agoraphobie: eine neuropathische Erscheinung”, Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten, 3 (1871). Westphal’ın makalesi, açık bir meydanı geçmek zorunda kaldıklarında yoğun bir kaygıya kapılan, ama bir arkadaşın eşliğinde bu kaygıyı çok daha az yaşayan üç erkek hastanın gözlemine dayanır. ↩︎
9. S. Freud, “Beş Yaşındaki Bir Erkek Çocukta Görülen Fobinin Analizi” (1909), SE X. ↩︎
10. S. Freud, Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie (1905), Gesammelte Werke, V, üçüncü deneme, “Die Objektfindung” bölümüne eklenen dipnot. Çocuğun cümlesi Almanca metinde Wenn jemand spricht, wird es hell olarak geçer. Freud bu gözlemi, çocukların kaygısının aslında sevdikleri kişinin yokluğuna duydukları özlemin bir ifadesi olduğunu göstermek için aktarır. ↩︎
11. S. Freud, Ketlenme, Semptom ve Kaygı (1926), SE XX. ↩︎
12. O. Rank, Das Trauma der Geburt und seine Bedeutung für die Psychoanalyse, Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag, 1924. Freud Hemmung, Symptom und Angst’ta doğumu kaygının ilk örneği, prototipi olarak kabul eder, ama Rank’ın bütün nevrozları bu tek travmaya bağlayan tezini reddeder. ↩︎
13. S. Freud, Jenseits des Lustprinzips (1920), Gesammelte Werke, XIII; SE XVIII, ikinci bölüm. Freud burada kaygının, ürküye karşı koruyan bir hazırlık olduğunu, travmatik nevrozun ise tam da bu hazırlığın eksik olduğu bir ürkü deneyiminden doğduğunu öne sürer. ↩︎
14. J. Lacan, Le Séminaire, Livre X: L’angoisse (1962–1963), Paris: Seuil, 2004. ↩︎
15. J. Bowlby, “Separation anxiety”, International Journal of Psycho-Analysis, 41 (1960); M. D. S. Ainsworth ve diğerleri, Patterns of Attachment: A Psychological Study of the Strange Situation, Hillsdale: Erlbaum, 1978. Bağlanma kuramı, psikanalizin içinden doğmuş, ama zamanla gelişim psikolojisinin deneysel bir alanına dönüşmüştür. ↩︎
16. Lacan, Le Séminaire, Livre X: L’angoisse, Aralık 1962 tarihli dersler. Lacan burada kaygıyı doğuran şeyin, annenin varlığı ile yokluğu arasındaki gidip gelmenin kesintiye uğraması, eksikliğin kendisinin eksik kalması olduğunu vurgular. ↩︎
17. S. Freud, “Tekinsiz” (1919), SE XVII. ↩︎
18. E. T. A. Hoffmann, Der Sandmann (1816); E. Jentsch, “Zur Psychologie des Unheimlichen” (1906). ↩︎
19. Lacan, Séminaire X, dördüncü bölümün başlığı: “L’angoisse entre jouissance et désir”. ↩︎
20. S. Freud, “Brief an Romain Rolland: Eine Erinnerungsstörung auf der Akropolis” (1936), Gesammelte Werke, XVI; SE XXII. Freud bu deneyimi bir gerçeklikten kopma, bir “yabancılaşma” anı olarak tanımlar ve onu, babasından daha ileri gitmenin, babasının hiçbir zaman göremeyeceği bir yere ulaşmanın yarattığı suçlulukla ilişkilendirir. ↩︎
21. W. H. Auden, The Age of Anxiety: A Baroque Eclogue, New York: Random House, 1947. Şiir, New York’ta bir barda karşılaşan dört yabancının savaş yıllarında bir gece boyunca süren konuşmasını anlatır ve 1948’de Pulitzer Şiir Ödülü’nü kazanmıştır. ↩︎

Kaynakça

• Auden, W. H. (1947). The Age of Anxiety: A Baroque Eclogue. New York: Random House.
• Ainsworth, M. D. S. ve diğerleri (1978). Patterns of Attachment. Hillsdale: Erlbaum.
• Bowlby, J. (1960). Separation anxiety. International Journal of Psycho-Analysis, 41.
• Freud, S. (1895). Nevrasteniden “Kaygı Nevrozu” Olarak Belirli Bir Belirti Kompleksini Ayırmanın Gerekçeleri Üzerine. SE III.
• Freud, S. (1905). Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie. Gesammelte Werke, V.
• Freud, S. (1909). Beş Yaşındaki Bir Erkek Çocukta Görülen Fobinin Analizi. SE X.
• Freud, S. (1926). Ketlenme, Semptom ve Kaygı. SE XX.
• Freud, S. (1919). Tekinsiz. SE XVII.
• Freud, S. (1920). Jenseits des Lustprinzips. Gesammelte Werke, XIII; SE XVIII.
• Freud, S. (1936). Brief an Romain Rolland: Eine Erinnerungsstörung auf der Akropolis. Gesammelte Werke, XVI; SE XXII.
• Heidegger, M. (1927). Sein und Zeit. Halle: Niemeyer.
• Hoffmann, E. T. A. (1816). Der Sandmann. Berlin.
• Jentsch, E. (1906). Zur Psychologie des Unheimlichen. Psychiatrisch-Neurologische Wochenschrift, 8.
• Kierkegaard, S. (1844). Begrebet Angest. København.
• Kluge, F. Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. Berlin: de Gruyter.
• Lacan, J. (2004). Le Séminaire, Livre X: L’angoisse (1962–1963). Paris: Seuil.
• Rank, O. (1924). Das Trauma der Geburt und seine Bedeutung für die Psychoanalyse. Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Sartre, J.-P. (1943). L’Être et le Néant. Paris: Gallimard.
• Westphal, C. (1871). Die Agoraphobie: eine neuropathische Erscheinung. Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten, 3.