Lacan’dan Sonra Lacan: Güncel Lacan Çalışmalarının Haritası

I

Lacan Temmuz 1980’de Caracas’ta, kendi öğretisinden yola çıkan Latin Amerikalı analistlerle yaptığı toplantıda, dinleyicilerine Lacancı olmanın onlara kaldığını, kendisinin Freudcu olduğunu söyledi.¹ Cümle, bir alçakgönüllülük jesti olarak okunabilir; ama Lacan’ın ölümünden sonra yaşanan şeyin de bir öngörüsü gibidir. Lacan bir okul kurdu, onu dağıttı ve geride, kendisinin adını taşıyan, ama birbirinden giderek uzaklaşan bir dizi gelenek bıraktı. Bunlardan biri, Paris’te Jacques-Alain Miller’in çevresinde örgütlenen ve 1992’de kurulan Dünya Psikanaliz Derneği’ne (AMP) bağlanan okullardır. Bir başkası, Fransa’da ve Avrupa’da, kendisini bu çizginin dışında tanımlayan çok sayıda dernektir. Üçüncüsü, Latin Amerika’da, özellikle Arjantin ve Brezilya’da, 1960’lardan itibaren Oscar Masotta’nın öncülüğünde kök salan ve bugün dünyanın en canlı Lacancı kliniklerinden birini oluşturan gelenektir. Dördüncüsü ise klinikle bağı zayıf ya da hiç olmayan bir gelenek: İngilizce konuşulan dünyanın üniversitelerinde, felsefe, edebiyat kuramı, film çalışmaları ve siyaset kuramı içinde gelişen Lacan okumaları.

Bu dağılmanın en dikkat çekici sonucu, aynı adın, farklı yerlerde neredeyse farklı yazarları göstermesidir. Bir Paris kliniğinde Lacan, her şeyden önce psikozun, aktarımın ve analizin sonunun kuramcısıdır; bir Amerikan üniversitesinde ise bir ideoloji kuramcısı, bir sinema eleştirmeni ya da Hegel’in bir okuru. Bu iki Lacan nadiren karşılaşır. Ama son yirmi yılda, bu ayrılığı zorlayan bir dizi gelişme yaşandı: Lacan’ın geç dönem öğretisinin, yani 1970’lerin düğüm ve sinthome döneminin, hem klinikte hem felsefede merkeze yerleşmesi; cinsel fark ve cinsiyet tartışmalarının psikanalizi yeniden kamusal bir soruya dönüştürmesi; nörobilimin ve dil işleyen makinelerin, psikanalizin uzun süredir kendine ait saydığı alana, dile ve özneye, yeni bir yönden girmesi. Bu deneme, bu gelişmeleri, bir bilanço olarak değil, açık sorular olarak izlemeye çalışıyor.

II

Lacan çalışmalarındaki en büyük dönüşüm, belki de geç dönemin yeniden okunmasıdır. Uzun bir süre boyunca Lacan, 1950’lerin “dil gibi yapılanmış bilinçdışı” formülüyle, Baba’nın Adı’nın ve gösterenin önceliğinin kuramcısı olarak okundu. 1970’lerin seminerleri, Borromean düğümleri, lalangue ve sinthome kavramları ise bu yapının tuhaf, kimi zaman bir yaşlılık belirtisi sayılan bir eki gibi görüldü. 1990’lardan itibaren bu tablo tersine döndü. Miller’in haftalık dersleri, yıllar boyunca, Lacan’ın son öğretisini, ilk öğretisinin bir düzeltmesi, kimi noktalarda bir reddi olarak okumayı önerdi; “son Lacan”, hatta “en son Lacan” ifadeleri, bir dönemlendirmeden çok bir kuramsal programın adı haline geldi.²

Bu yeniden okumanın kliniğe en somut yansıması, “sıradan psikoz” kavramıdır. Kavram, Miller’in yönlendirdiği bir dizi klinik toplantıda, 1996’da Angers’de, 1997’de Arcachon’da ve 1998’de Antibes’te biçimlendi.³ Klasik Lacancı klinik, nevroz ile psikoz arasında keskin bir yapısal ayrım üzerine kuruluydu: Baba’nın Adı ya kayıtlıdır ya da dışlanmıştır (forclusion). Sıradan psikoz kavramı, bu ikiliğin dışında kalan, ne bir nevroz gibi işleyen ne de sanrı ya da halüsinasyon gibi gürültülü belirtilerle kendini gösteren vakaları düşünmek için önerildi: hayatı, bedeni ya da toplumsal bağı ince bir biçimde gevşemiş, ama bir dördüncü halka, bir sinthome sayesinde bir arada tutunan özneler. Kavram, Lacan’ın Joyce okumasının kliniğe çevrilmesidir.

Bu kavramın verimliliği kadar sınırları da tartışılıyor. Bir yandan sıradan psikoz, klinisyenlere, psikiyatrik sınıflandırmanın ve klasik yapısal ayrımın kaçırdığı sessiz psikozları tanıma imkânı verdi. Öte yandan kavramın giderek genişlemesi, onun her şeyi açıklayan, dolayısıyla hiçbir şeyi ayırt etmeyen bir kategoriye dönüşme tehlikesini de beraberinde getirdi. Belçikalı psikanalist ve klinik psikolog Stijn Vanheule’ün psikoz üzerine çalışmaları, bu tartışmayı akademik araştırmanın diline taşıyan örneklerden biridir: Vanheule, Lacan’ın psikoz kuramının ilk ve geç biçimlerini ayrıntılı biçimde karşılaştırır ve yapısal tanının, bir etiket değil, bir öznenin dille kurduğu ilişkiye dair bir hipotez olarak kullanılması gerektiğini savunur.⁴ Açık soru şudur: Geç dönem öğretisi, ilk öğretinin yapısal kliniğini tamamlar mı, yoksa onun yerini mi alır? Her semptomun bir sinthome, her öznenin kendine özgü bir düğüm olduğu bir klinikte, tanı ne anlama gelir?

III

Geç dönemin bir başka mirası, Lacan’ın 1970’lerde ortaya koyduğu iki kavram çevresinde gelişen tartışmadır: lalangue ve parlêtre. Lalangue, Lacan’ın “dil”, la langue, kelimesini tek bir kelimeye kaynaştırarak yarattığı bir terimdir; dilbilimin dili gibi bir sistem olarak değil, anlamdan önce, sesin, eş seslinin, bebeğin mırıltısının ve annenin sözünün jouissance ile yüklü olduğu bir katman olarak dili gösterir. Parlêtre ise “konuşan varlık”tır, parler ve être kelimelerinin birleşimi; Lacan bu kelimeyi, bilinçdışının yerini alacak bir terim olarak önerdiğini söyler.⁵ Miller, AMP’nin 2016’da Rio de Janeiro’da toplanan kongresinin temasını tanıttığı “L’inconscient et le corps parlant” başlıklı metninde, bu iki kavramı, psikanalizin yirmi birinci yüzyıldaki yönelimini tanımlamak için kullandı: Bilinçdışının yerine konuşan beden, anlamın yorumunun yerine jouissance’ın olayı.

Bu yönelim, felsefi Lacan okumalarıyla beklenmedik bir yerde buluşur. Fransız dilbilimci ve düşünür Jean-Claude Milner, 1995’te yayımladığı L’Œuvre claire’de, Lacan’ın yapıtını, bilimle, özellikle Galileo’dan beri modern bilimin öznesiyle kurduğu ilişki üzerinden okudu ve Lacan’ın öğretisinde birbirini izleyen iki büyük dönemi, “birinci klasisizm” ve “ikinci klasisizm” olarak ayırdı.⁶ Milner için Lacan’ın sorusu her zaman şuydu: Modern bilimin, kendi özneyi dışlayan söylemi içinde, öznenin yeri nedir? Psikanaliz, Lacan’ın deyişiyle, bilimin öznesi üzerinde çalışır.⁷ Bu tez, Lacan’ı bir hermenötik ya da bir anlam kuramı olarak okuyan yorumlara karşı, onu bilimle aynı düzlemde, onun dışarıda bıraktığı şeyle uğraşan bir söylem olarak konumlandırır. Lacan çalışmalarının bugün en verimli felsefi tartışmalarından bazıları, bu Milner çizgisinin ve Miller’in geç dönem okumasının nerede örtüştüğü, nerede ayrıldığı sorusu etrafında döner.

IV

Cinsel fark sorusu, son on yılda Lacan çalışmalarını en çok kamusal tartışmanın içine çeken konudur. Lacan’ın 1972–1973’te Encore’da yazdığı cinsel fark formülleri, cinsiyeti biyolojik ya da toplumsal bir özellik olarak değil, öznenin fallik işlevle, yani dilin sınırıyla kurduğu iki farklı mantıksal ilişki olarak tanımlar. Bu formüller, uzun bir süre boyunca, feminist kuramın Lacan’a yönelttiği eleştirilerin hedefi oldu. 1990’larda Amerikalı kuramcı Joan Copjec, Read My Desire’da, bu formülleri, Kant’ın saf aklın antinomileriyle karşılaştırarak yeniden okudu: Erkek ve kadın tarafları, iki farklı yanılgının, matematiksel ve dinamik antinomilerin yapısını izler; cinsel fark, toplumsal inşa ile biyolojik öz arasındaki ikiliğe indirgenemeyecek bir mantıksal çıkmazın adıdır.⁸ Slovenyalı filozof Alenka Zupančič, 2017’de yayımlanan What Is Sex?’te bu çizgiyi daha da ileri götürdü: Cinsellik, ontolojik bir eksikliğin, varlığın kendi içindeki bir çatlağın, insan deneyimindeki yeridir.⁹

Bu felsefi okumalar, trans deneyimi üzerine yürüyen tartışmalarla yan yana geldiğinde, Lacancı kuramın en hassas sınavlarından birini oluşturdu. Klasik bir Lacancı klinik, kimi zaman cinsiyet geçişini, Baba’nın Adı’nın dışlanmasının bir belirtisi olarak, psikoz çerçevesinde okumaya eğilimliydi. Fransız psikanalist Geneviève Morel’in interseks ve transseksüellik üzerine çalışması ve Arjantin kökenli, Amerika’da çalışan psikanalist Patricia Gherovici’nin kitapları, bu okumayı sorgulayan klinik araştırmaların başında gelir.¹⁰ Gherovici, cinsel fark formüllerinin bir cinsiyeti bir bedene bağlamadığını, aksine her öznenin, bedeni ne olursa olsun, formüllerin iki tarafından birinde ya da öbüründe kendini konumlandırmak zorunda olduğunu hatırlatır ve bazı trans öznelerin geçişini, Joyce’un yazısı gibi bir sinthome, bir yaşanabilir düğüm kurma çabası olarak okumayı önerir. Fabrice Bourlez’in 2026’da İngilizcesi yayımlanan Queer Psychoanalysis’i, aynı soruyu psikanaliz ile queer kuramın, Judith Butler’ın, Eve Kosofsky Sedgwick’in ve Paul B. Preciado’nun yazılarının, karşılaşması üzerinden yeniden açar ve bir “minör klinik” önerir.¹¹ Dünya Psikanaliz Derneği’nin Mayıs 2026’da toplanan on beşinci kongresinin temasını Lacan’ın en çok tartışılan formülünden, “cinsel ilişki yoktur” önermesinden alması da sorunun Lacancı kliniğin merkezine ne kadar yerleştiğini gösterir. Bu tartışma kapanmış değildir. Ama Lacan’ın formüllerinin, tam da biyolojik cinsiyetle örtüşmedikleri için, bugünkü sorulara klasik Freudcu kurama göre daha esnek bir dil sunduğu artık geniş ölçüde kabul görmektedir.

V

Lacan’ın siyaset kuramındaki yükselişi, 1980’lerin sonundan itibaren iki farklı çizgide gerçekleşti. Bir yanda, Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un söylem kuramı, Lacan’ın “dikiş noktası” (point de capiton) kavramını hegemonya kuramının merkezine yerleştirdi: Toplumsal kimlikler, anlamı geçici olarak sabitleyen düğüm noktaları ve Laclau’nun sonraki yazılarında “boş gösteren” adını verdiği terimler etrafında, hiçbir zaman tamamlanamayacak bir mücadele içinde kurulur.¹² Öbür yanda, Slavoj Žižek’in 1989’da yayımlanan The Sublime Object of Ideology’si, Lacan’ı Hegel ve Marx ile birlikte okuyarak ideolojinin, bir yanlış bilinç değil, gerçekliğin kendisini yapılandıran bir fantezi olduğunu savundu. Ljubljana okulu adıyla anılan bu çizgi, Mladen Dolar, Alenka Zupančič ve daha genç kuşaktan araştırmacılarla, Lacan’ı dünya ölçeğinde bir felsefi referansa dönüştürdü.

Bu siyasi okumaların bugün en çok tartışılan kavramlarından biri, Lacan’ın 12 Mayıs 1972’de Milano’da verdiği bir konferansta ortaya koyduğu “kapitalist söylem”dir. Lacan, dört söylemin yapısına bir beşincisini ekler: Kapitalist söylemde, bölünmüş özne, efendi göstereninin yerini almış gibi görünür ve söylemin dört terimi, öbür söylemlerde olduğu gibi bir imkânsızlıkla kesintiye uğramadan, kesintisiz bir döngü içinde döner.¹³ Bu formül, tüketim toplumunun, her eksikliği bir nesneyle doldurmayı vaat eden ve böylece eksikliğin kendisini, dolayısıyla arzunun koşulunu ortadan kaldırmaya çalışan yapısını düşünmek için kullanıldı. Samo Tomšič’in The Capitalist Unconscious’ı, bu tartışmayı, Marx’ın değer kuramı ile Lacan’ın gösteren kuramı arasında sistematik bir karşılaştırmaya dönüştürdü.¹⁴ Açık soru, bu formülün bir kuram mı yoksa bir teşhis mi olduğudur: Lacan’ın tek bir konferansta, bir tahta çizimiyle ortaya koyduğu bir yapı, çağdaş kapitalizmin bütününü düşünmek için ne kadar taşıyıcı olabilir?

VI

Psikanalizin bilimle ilişkisi, Lacan’ın kendi öğretisinin merkezinde olduğu kadar, bugün Lacan çalışmalarının da en gergin alanlarından biridir. Fransa’da 2000’lerin ortası, bu gerginliğin kamusal bir çatışmaya dönüştüğü bir dönem oldu. 2005’te yayımlanan Le Livre noir de la psychanalyse, psikanalizin bilimsel temellerine ve terapötik etkililiğine yönelik eleştirileri bir araya getirdi; Miller’in yayına hazırladığı L’Anti-Livre noir de la psychanalyse bir yıl sonra bu eleştirilere yanıt verdi. 2012’de Fransız Yüksek Sağlık Otoritesi (HAS), otizm konusundaki önerilerinde psikanalitik yaklaşımları “uzlaşı sağlanmamış” yaklaşımlar arasında sınıflandırdı. Bu tartışmalar, Lacancı kliniği, kendi etkililiğini, kendi dışındaki bir dilde, kanıta dayalı tıbbın dilinde savunmak zorunda bıraktı.

Ama aynı yıllarda, psikanaliz ile nörobilim arasında, karşılıklı bir indirgemeye dayanmayan bir diyalog da başladı. İsviçreli psikanalist François Ansermet ile nörobilimci Pierre Magistretti’nin 2004’te yayımlanan À chacun son cerveau’su, sinaptik plastisite kavramından yola çıkarak, deneyimin beyinde bıraktığı izlerin, her bireyi tekil kılan bir süreç olduğunu savundu; nörobilim, burada, psikanalizin tekillik iddiasını çürütmek yerine onu destekleyen bir yerde duruyordu.¹⁵ Amerikalı filozof Adrian Johnston ile Fransız filozof Catherine Malabou’nun ortak kitabı, aynı soruyu felsefi bir düzlemde, duygulanım ve beden üzerinden ele aldı.¹⁶ Bu çalışmaların ortak sorusu şudur: Gösterenin maddiliği ile beynin maddiliği arasında nasıl bir ilişki düşünülebilir? Lacan’ın gösterenin “maddi” olduğuna dair ısrarı, bir benzetme mi, yoksa nörobilimin bugün tarif ettiği süreçlerle bir köprü kurabilecek bir tez mi?

VII

Bu sorunun bugün en çarpıcı biçimini, konuşan makineler alıyor. Lacan, ikinci seminerinde, 22 Haziran 1955’te, “Psikanaliz ve sibernetik ya da dilin doğası üzerine” başlıklı bir ders verdi. Bu derste, sibernetiğin, makinelerin ikili kodlarla işleyen dilinin, insan öznesinin dil karşısındaki durumunu anlamak için bir model sunduğunu ileri sürdü: Simgesel düzen, onu kullanan öznelerden bağımsız olarak, kendi yasasıyla işleyen bir makinedir.¹⁷ Çin asıllı Amerikalı edebiyat ve medya kuramcısı Lydia H. Liu, The Freudian Robot’ta, Lacan’ın bu sibernetik ilgisini, Claude Shannon’ın bilgi kuramıyla ve yazılı İngilizcenin istatistiksel yapısına dair araştırmalarla ilişkilendirerek, psikanalizin dijital medyanın düşünsel tarihindeki unutulmuş yerini gösterdi.¹⁸ Isabel Millar ise yapay zekâyı, Lacancı kavramlarla, cinsel fark, jouissance ve bedensiz konuşma üzerinden düşünmeyi önerdi.¹⁹

Büyük dil modellerinin ortaya çıkışı, bu tartışmayı kuramsal bir meraktan klinik bir soruya dönüştürdü. Bu modeller, Lacan’ın dilin bir makine gibi, öznesiz bir zincirleme olarak işleyebileceğine dair düşüncesinin bir tür gerçekleşmesi gibi görünür: anlamı “anlamadan” üretilen, bir gösterenin ötekini istatistiksel bir olasılıkla izlediği bir söz. Ama Lacancı bir bakış, burada eksik olan şeyi de hemen gösterir. Lacan’a göre konuşan varlık, dilin bir kullanıcısı değil, dilin onda bir yara açtığı, dil tarafından bölünmüş bir öznedir; bu bölünme, bedende jouissance olarak yaşanır. Makinenin sözü bir bedene, bir eksikliğe, bir arzuya bağlı değildir. O halde soru şudur: Dil, bir özne olmadan konuşabiliyorsa, psikanalizin özneyi dilin bir etkisi olarak tanımlaması ne anlama gelir? Ve analizanlarının bir bölümü artık her gün bir makineyle konuşan bir analist için, aktarım, bilen olduğu varsayılan özne ve sözün adresi gibi kavramlar nasıl yeniden düşünülmelidir? Bu sorular, Lacan çalışmalarının önümüzdeki on yılda en çok uğraşacağı sorular arasında olmaya adaydır.

VIII

Lacan çalışmalarında son on yılda belirginleşen bir başka çizgi, ırk ve sömürgecilik sorusudur. Bu sorunun Lacancı düşüncedeki ilk izi, Lacan’ın kendisinde değil, Frantz Fanon’dadır. Fanon, 1952’de yayımlanan Peau noire, masques blancs’da, Lacan’ın ayna evresi kuramına uzun bir dipnotta başvurur ve beyaz öznenin imgesel bütünlüğünün, siyahi bedeni bir öteki, bir yabancı olarak kurduğu yeri sorgular.²⁰ Uzun bir süre Lacancı kuram içinde neredeyse sessiz kalan bu soru, son yıllarda yeniden açıldı. Amerikalı edebiyat kuramcısı Sheldon George’un Afro-Amerikan ırksal kimliği üzerine çalışması ve George’un Güney Afrikalı psikolog ve kuramcı Derek Hook ile birlikte yayına hazırladığı Lacan and Race derlemesi, ırkçılığı, bir önyargı ya da bir yanlış bilgi olarak değil, jouissance’ın düzenlenmesi, ötekinin jouissance’ına duyulan düşmanlık olarak düşünmeyi önerdi.²¹

Bu çizgi, Lacan’ın kendi metinlerinde sınırlı ama önemli bir dayanak bulur. Lacan, 1970’lerin başında, ırkçılığın yükselişini öngördüğünü söylediği pasajlarda, bu yükselişi, ötekinin jouissance’ının, onun farklı biçimde keyif almasının hoşgörülemezliğine bağlar.²² Bu kavrayış, kimlik siyasetinin ve göç karşıtlığının yükseldiği bir çağda, Lacancı kuramın kamusal tartışmaya en doğrudan katkılarından biri olabilir. Ama aynı zamanda, Lacancı kuramın kendi tarihini, Avrupa merkezli kaynaklarını ve kurumlarının dışarıda bıraktığı sesleri sorgulamasını da gerektirir.

IX

Otizm, Lacancı kliniğin hem en çok eleştirildiği hem de en özgün klinik çalışmaları ürettiği alandır. Fransa’daki tartışmanın sertliği, kimi zaman bu çalışmaları görünmez kıldı. Fransız psikanalist Jean-Claude Maleval’in L’autiste et sa voix’sı, otizmi bir psikoz biçimi olarak değil, kendine özgü bir yapı olarak, öznenin sesini, kendi sözünü vermeyi reddedişi üzerinden düşünmeyi önerdi; otistik özneyi kendi icatları, kendi “ikizi”, nesneleri ve ilgi alanları aracılığıyla dünyayla bir bağ kurmaya destekleyen bir klinik yaklaşım tarif etti.²³ Bu yaklaşım, otistik özneyi, bir eksikliğin ya da bir bozukluğun taşıyıcısı olarak değil, kendi çözümlerini icat eden bir özne olarak ele alması bakımından, otizm hakları hareketinin bazı talepleriyle beklenmedik biçimde örtüşür.

X

Bu haritanın bütününe bakıldığında, Lacan çalışmalarının bugün iki karşıt güç tarafından çekildiği görülür. Bir yandan, Lacan, kendi kliniğinden, hatta psikanalizden bağımsız olarak, felsefenin, siyaset kuramının ve kültür eleştirisinin genel bir dağarcığına dönüştü. “Büyük Başka”, “jouissance”, “objet petit a” gibi terimler, onları doğuran klinik bağlamdan kopmuş halde, kimi zaman neredeyse bir argo gibi dolaşıyor. Öbür yandan, Lacancı klinik, kendi kurumlarının içinde, bu genel dağarcıktan uzak, kendine özgü bir dil ve bir aktarım sistemi geliştiriyor; ama bu dil, kurumların dışına, üniversiteye ve kamusal tartışmaya, giderek daha az ulaşıyor.

Lacan çalışmalarının geleceği belki de bu iki dünyanın, kliniğin ve üniversitenin, yeniden konuşabilmesine bağlıdır. Bunun için, bir önceki denemede tartıştığım filolojik titizlik, yani Lacan’ın sözünün hangi metinlerle, hangi kararlarla bize ulaştığına dair bilinç, bir ön koşuldur. Ama tek başına yetmez. Lacan’ın kavramları, ancak bir klinik deneyimin içinden, bir öznenin sözünü dinleme pratiğinin içinden düşünüldüğünde, onları doğuran sorunun ağırlığını korur. Felsefenin Lacan’dan öğrenebileceği belki de budur: Kavramın, bir sözün dinlendiği yerde doğduğu. Kliniğin felsefeden öğrenebileceği ise, kendi kavramlarının, kurumun içindeki aktarımın dışında da sınanabilir, tartışılabilir, yanlışlanabilir olması gerektiğidir.

Lacan’ın Caracas’ta söylediği cümle, bu açıdan bir uyarı olarak da okunabilir. Lacancı olmak, bir öğretiyi bir kimliğe, bir terim dağarcığını bir aidiyet işaretine dönüştürme tehlikesini taşır. Freudcu olmak ise, Lacan’ın kullandığı anlamda, Freud’un bulduğu şeye, bilinçdışının bir sözün kesintisinde, bir sürçmede, bir semptomda kendini gösterdiğine dair keşfe sadık kalmaktır. Lacan çalışmalarının bugün karşı karşıya olduğu soruların her biri, sıradan psikozdan konuşan makinelere, cinsel farktan kapitalist söyleme, bu keşfe nasıl sadık kalınabileceği sorusunun farklı biçimleridir.

Notlar

1. Lacan’ın 12 Temmuz 1980’deki Caracas konuşması, “Le Séminaire de Caracas” başlığıyla L’Âne dergisinin 1. sayısında (Mart–Nisan 1981) ve sonradan Almanach de la dissolution (Paris: Navarin, 1986) içinde basılmıştır. Toplantı, Lacan’ın aynı yılın başında École freudienne de Paris’yi dağıtmasından birkaç ay sonra yapılmıştır. ↩︎
2. Bu okuma, Miller’in “L’orientation lacanienne” başlıklı derslerinde, özellikle 2006–2007 yılının “Le tout dernier Lacan” dersinde ve 2011’de verdiği, sonradan “L’Un tout seul” adıyla anılan derste geliştirilmiştir. Derslerin önemli bir bölümü yalnızca dergilerde ve kurum içi yayınlarda basılmıştır. ↩︎
3. J.-A. Miller ve diğerleri, La psychose ordinaire: La Convention d’Antibes, Paris: Agalma / Seuil, 1999. Önceki iki toplantının tutanakları Le Conciliabule d’Angers: Effets de surprise dans les psychoses (1997) ve La Conversation d’Arcachon: Cas rares, les inclassables de la clinique (1997) başlıklarıyla yayımlanmıştır. ↩︎
4. S. Vanheule, The Subject of Psychosis: A Lacanian Perspective, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2011. ↩︎
5. J. Lacan, “Joyce le Symptôme” (1975/1979), Autres écrits, Paris: Seuil, 2001. Lacan bu metinde, Freud’un bilinçdışının yerine parlêtre’yi koymayı önerdiğini söyler. ↩︎
6. J.-C. Milner, L’Œuvre claire: Lacan, la science, la philosophie, Paris: Seuil, 1995. ↩︎
7. J. Lacan, “La science et la vérité” (1965), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Lacan burada psikanalizde üzerinde işlem yapılan öznenin ancak bilimin öznesi olabileceğini söyler. ↩︎
8. J. Copjec, Read My Desire: Lacan against the Historicists, Cambridge, MA: MIT Press, 1994, özellikle “Sex and the Euthanasia of Reason” başlıklı bölüm. ↩︎
9. A. Zupančič, What Is Sex?, Cambridge, MA: MIT Press, 2017. ↩︎
10. G. Morel, Ambiguïtés sexuelles: Sexuation et psychose, Paris: Anthropos, 2000; P. Gherovici, Please Select Your Gender: From the Invention of Hysteria to the Democratizing of Transgenderism, New York: Routledge, 2010; P. Gherovici, Transgender Psychoanalysis: A Lacanian Perspective on Sexual Difference, New York: Routledge, 2017. ↩︎
11. F. Bourlez, Queer psychanalyse: Clinique mineure et déconstruction du genre, Paris: Hermann, 2018; İngilizcesi Queer Psychoanalysis: Minor Clinic and Deconstruction of Gender, London: Routledge, 2026. ↩︎
12. E. Laclau ve C. Mouffe, Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democratic Politics, London: Verso, 1985. Lacancı kavramların siyaset kuramındaki kullanımının sistematik bir değerlendirmesi için bkz. Y. Stavrakakis, Lacan and the Political, London: Routledge, 1999. ↩︎
13. J. Lacan, “Du discours psychanalytique”, Milano Üniversitesi’ndeki konferans, 12 Mayıs 1972; Lacan in Italia 1953–1978 / En Italie Lacan, Milano: La Salamandra, 1978 içinde yayımlanmıştır. ↩︎
14. S. Tomšič, The Capitalist Unconscious: Marx and Lacan, London: Verso, 2015. Bu ittifakın sınırlarını sorgulayan daha yeni bir çalışma, Lacan’ın Marksizmden köklü biçimde ayrıldığını, ama siyasi değerinin ancak bu tarihin içinden kavranabileceğini savunur ve Lacan ile kapitalizm eleştirisi arasındaki bağın kimi zaman fazla kolay kurulduğunu öne sürer: M. Maher, Symptom Invented: Lacan and the History of Marxism, Cham: Palgrave Macmillan, 2026. ↩︎
15. F. Ansermet ve P. Magistretti, À chacun son cerveau: Plasticité neuronale et inconscient, Paris: Odile Jacob, 2004. ↩︎
16. A. Johnston ve C. Malabou, Self and Emotional Life: Philosophy, Psychoanalysis, and Neuroscience, New York: Columbia University Press, 2013. ↩︎
17. J. Lacan, Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 1978, 22 Haziran 1955 tarihli ders. Aynı yılın “Çalınan Mektup Üzerine Seminer”ine eklenen artı ve eksi dizileri, gösteren zincirinin bu kendi kendine işleyen mantığını göstermeye yönelik bir denemedir. ↩︎
18. L. H. Liu, The Freudian Robot: Digital Media and the Future of the Unconscious, Chicago: University of Chicago Press, 2010. ↩︎
19. I. Millar, The Psychoanalysis of Artificial Intelligence, Cham: Palgrave Macmillan, 2021. ↩︎
20. F. Fanon, Peau noire, masques blancs, Paris: Seuil, 1952, altıncı bölüm (“Le Nègre et la psychopathologie”). ↩︎
21. S. George, Trauma and Race: A Lacanian Study of African American Racial Identity, Waco: Baylor University Press, 2016; S. George ve D. Hook (yay. haz.), Lacan and Race: Racism, Identity, and Psychoanalytic Theory, London: Routledge, 2021. ↩︎
22. Lacan’ın bu konudaki en çok alıntılanan sözleri, 1973’te çekilen Télévision’da (Paris: Seuil, 1974) yer alır; Lacan orada, ırkçılığın geleceğine dair bir soruya, ötekini kendi jouissance biçimine bırakamamakla ilgili bir yanıt verir. ↩︎
23. J.-C. Maleval, L’autiste et sa voix, Paris: Seuil, 2009. Fransız tartışmasının Lacancı bir değerlendirmesi için bkz. É. Laurent, La bataille de l’autisme: De la clinique à la politique, Paris: Navarin, 2012. ↩︎

Kaynakça

• Ansermet, F. ve Magistretti, P. (2004). À chacun son cerveau: Plasticité neuronale et inconscient. Paris: Odile Jacob.
• Copjec, J. (1994). Read My Desire: Lacan against the Historicists. Cambridge, MA: MIT Press.
• Fanon, F. (1952). Peau noire, masques blancs. Paris: Seuil.
• George, S. (2016). Trauma and Race: A Lacanian Study of African American Racial Identity. Waco: Baylor University Press.
• George, S. ve Hook, D. (yay. haz.) (2021). Lacan and Race: Racism, Identity, and Psychoanalytic Theory. London: Routledge.
• Gherovici, P. (2017). Transgender Psychoanalysis: A Lacanian Perspective on Sexual Difference. New York: Routledge.
• Johnston, A. ve Malabou, C. (2013). Self and Emotional Life: Philosophy, Psychoanalysis, and Neuroscience. New York: Columbia University Press.
• Lacan, J. (1966). La science et la vérité. Écrits içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1974). Télévision. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1978). Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2001). Joyce le Symptôme. Autres écrits içinde. Paris: Seuil.
• Laclau, E. ve Mouffe, C. (1985). Hegemony and Socialist Strategy. London: Verso.
• Bourlez, F. (2018). Queer psychanalyse: Clinique mineure et déconstruction du genre. Paris: Hermann.
• Laurent, É. (2012). La bataille de l’autisme: De la clinique à la politique. Paris: Navarin.
• Liu, L. H. (2010). The Freudian Robot: Digital Media and the Future of the Unconscious. Chicago: University of Chicago Press.
• Maher, M. (2026). Symptom Invented: Lacan and the History of Marxism. Cham: Palgrave Macmillan.
• Maleval, J.-C. (2009). L’autiste et sa voix. Paris: Seuil.
• Millar, I. (2021). The Psychoanalysis of Artificial Intelligence. Cham: Palgrave Macmillan.
• Miller, J.-A. ve diğerleri (1999). La psychose ordinaire: La Convention d’Antibes. Paris: Agalma / Seuil.
• Milner, J.-C. (1995). L’Œuvre claire: Lacan, la science, la philosophie. Paris: Seuil.
• Morel, G. (2000). Ambiguïtés sexuelles: Sexuation et psychose. Paris: Anthropos.
• Stavrakakis, Y. (1999). Lacan and the Political. London: Routledge.
• Tomšič, S. (2015). The Capitalist Unconscious: Marx and Lacan. London: Verso.
• Vanheule, S. (2011). The Subject of Psychosis: A Lacanian Perspective. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
• Žižek, S. (1989). The Sublime Object of Ideology. London: Verso.
• Zupančič, A. (2017). What Is Sex? Cambridge, MA: MIT Press.