riverrun, past Eve and Adam’s, from swerve of shore to bend of bay, brings us by a commodius vicus of recirculation back to Howth Castle and Environs.
James Joyce, Finnegans Wake (1939)
I
Lacan Borromean düğümünü 9 Şubat 1972’de, ...ou pire başlıklı seminerinin bir dersinde dinleyicilerine tanıttı. Kendi anlatımına göre düğümden bir gece önce, bir akşam yemeğinde, matematikçi Georges-Théodule Guilbaud’nun derslerini izleyen bir dinleyiciden haberdar olmuştu ve figür ona, kendi deyişiyle, parmağa geçen bir yüzük gibi oturmuştu.1 Düğüm adını, İtalya’nın Milanlı Borromeo ailesinin armasında yer alan üç halkadan alır ve basit ama şaşırtıcı bir özelliğe sahiptir. Üç halkanın hiçbiri öbürünün içinden geçmez; herhangi iki halkayı ele aldığınızda birbirlerine hiç bağlı olmadıklarını görürsünüz. Ama üçü birlikte çözülmez biçimde birbirine bağlıdır ve halkalardan herhangi biri kesildiğinde öbür ikisi de serbest kalır.2
Bu özellik, Lacan’ın dinleyicilerine çizdiği resimde kolayca görülmez. Düğüm kâğıt üzerinde, aynı büyüklükte üç düz çemberin üst üste bindirilmesiyle çizilir; ama matematikçilerin gösterdiği gibi, üç kusursuz düz çember uzayda bu biçimde birbirine bağlanamaz. Çizim, gözün tamamlamaya alıştığı bir yanılsamaya dayanır; gerçek düğüm ancak halkalardan en az birinin bükülmesiyle, eğilip kıvrılmasıyla kurulabilir.3 Lacan’ın bu figüre bağlanmasında, belki de bu ayrıntının da payı vardı: Düğüm, görüntünün, yani Hayali’nin bize gösterdiği şeyle, yapının kendisi arasındaki aralığı da taşıyordu.
II
Lacan’ın topolojiye ilgisi yeni değildi. 1960’larda Möbius şeridini, torusu, çapraz başlığı, iç ile dışın, yüzey ile derinliğin birbirine geçtiği figürleri, öznenin yapısını düşünmek için kullanmıştı. Ama bu yüzeyler, kuramın bir şeyi anlatmak için başvurduğu benzetmeler gibi okunabiliyordu. Borromean düğümüyle Lacan başka bir şey denedi: Figürü bir benzetme olarak değil, yapının kendisi olarak ele almak. Düğümler hakkında konuşmak yetmiyordu; onları çizmek, ipten yapmak, el yordamıyla birinden ötekine geçmek gerekiyordu. Lacan bu yüzden, hayatının son on yılında, iki genç matematikçiyle, Pierre Soury ve Michel Thomé ile neredeyse her hafta çalıştı; onlara mektuplar yazdı, düğümleri ipten yaptırdı, çözemediği problemleri onlara götürdü.
Bu dönemin seminerlerini izleyenler, sözün yerini giderek daha fazla tahtadaki çizimlerin, Lacan’ın uzun suskunluklarının ve elindeki iplerin aldığı dersler anlatır. Bir zamanlar parlak, dolambaçlı, çağrışımlarla dolu bir konuşmacı olan Lacan, düğümün karşısında takılıyor, çiziminde yanlış yaptığını fark edip duruyor, dinleyicilerinin önünde yeniden başlıyordu. Bu sahneleri bir yaşlılık belirtisi olarak okumak kolaydır ve kimileri böyle okumuştur. Ama Lacan’ın kendisi, düğümün ancak elle yapılarak, deneyerek, yanılarak düşünülebilecek bir şey olduğunu söylüyordu. Bilgi burada bir anlatı olmaktan çok bir zanaattı.
Bu zanaatın arkasında, Lacan’ın 1970’lerin başında açıkça dile getirdiği bir ideal vardı. Encore seminerinde, matematiksel biçimselleştirmenin psikanalizin amacı, ideali olduğunu, çünkü yalnızca onun, Lacan’ın matem dediği şeyin, bütünüyle aktarılabileceğini söylemişti.4 Bir formül, onu yazanın üslubuna, sesine, karizmasına ihtiyaç duymadan bir okurdan ötekine geçebilirdi. Düğümler bu idealin hem devamı hem sınırı oldu. Bir düğüm bir formüle tam olarak çevrilemez; onu ancak göstermek, çizmek, elle yapmak mümkündür. Lacan’ın son yıllarındaki suskunluğu, belki de, bütünüyle aktarılabilir bir bilgi arayan bir düşünürün, en sonunda gösterilebilen ama söylenemeyen bir şeyle karşılaşmasının izidir.
III
Lacan’ın bu figürde bulduğu şey, öğretisinin en eski üç teriminin, Gerçek, Sembolik ve Hayali’nin ilişkisini en yalın biçimde ifade eden bir yapıydı. 1950’lerde Sembolik öncelikliydi: Öznenin dünyası dilin, yasanın, gösterenler zincirinin içinde kuruluyordu. 1960’larda Gerçek, simgeleştirmeye direnen şey olarak giderek merkeze yerleşti. Borromean düğümü ise üç düzenin hiçbirinin öbürlerine indirgenemediği, hiçbirinin öbürlerinden bağımsız da olmadığı bir eşitliği gösteriyordu. 1974–1975’te verdiği seminerin başlığı doğrudan bu üç düzenin baş harflerinden oluşur: R.S.I.5 Lacan bu seminerde her halkayı bir tutarlılık olarak ele alır ve her birine ayrı bir özellik yükler: Hayali’nin tutarlılığı, Sembolik’in deliği, Gerçek’in dışarıda var oluşu, Fransızca yazımıyla ex-sistence.
Bundan birkaç hafta önce, Kasım 1974’te Roma’da verdiği “La Troisième” başlıklı konuşmada Lacan düğümü bu açıklıkla çizmiş, halkaların kesiştiği bölgelere psikanalizin temel kavramlarını yerleştirmişti.6 Üç halkanın ortak alanında, ortada, arzunun nesne-nedeni, objet petit a durur. Sembolik ile Gerçek’in kesiştiği yerde fallik jouissance, Sembolik ile Hayali’nin kesiştiği yerde anlam, Hayali ile Gerçek’in kesiştiği yerde ise Lacan’ın Öteki’nin jouissance’ı dediği şey yer alır. R.S.I. seminerinde Lacan bu şemaya Freud’un 1926 tarihli kitabının üç terimini de ekler: Ket vurma Hayali’ye, semptom Sembolik’e, kaygı Gerçek’e bağlanır. Böylece Freud’un klinik gözlemleri, bir düğümün farklı bölgelerinde, birinin öbürüne taştığı yerlerde ortaya çıkan olaylar olarak yeniden düşünülebilir.
Bu bakış açısının en verimli yanı, klinik yapıları farklı düğümlenme biçimleri olarak düşünmeye imkân tanımasıdır. Nevrozda üç halka bir biçimde bir arada tutulur. Psikozda ise düğümde bir hata, Lacan’ın deyişiyle bir “lapsus” vardır ve halkalardan biri serbest kalmakla tehdit edilir. Bir halkanın kopmasıyla öznenin dünyasının dağılması, psikozun klinikte bilinen sahnelerine, dünyanın anlamını yitirmesine, bedenin parçalanmış gibi yaşanmasına, sözlerin dışarıdan dayatılır gibi duyulmasına bir yapı kazandırır.
IV
Lacan bu yapısal tablonun içinde, Freud’un kendi kuramına neden bir dördüncü terim eklemek zorunda kaldığını da yeniden okur. Freud’da Ödipus kompleksi, ya da Lacan’ın R.S.I.’da kullandığı ifadeyle psişik gerçeklik, üç halkayı bir arada tutan bir dördüncü halkadır. Üç düzen kendi başına, Borromean biçimde düğümlenemiyorsa, onları birbirine bağlayacak bir dördüncü unsura ihtiyaç vardır. Bu dördüncü unsurun 1950’lerdeki adı Baba’nın Adı’ydı.
Ama Lacan bu kavramla ilişkisini çoktan değiştirmişti. 1963’te çoğul bir başlıkla, Baba’nın Adları başlığıyla bir seminere başlamış, Uluslararası Psikanaliz Birliği’nden çıkarılmasının ardından bu semineri ilk dersinden sonra bırakmıştı. On yıl sonra, 1973–1974’te verdiği seminerin başlığı Fransızcada aynı sesle okunan bir kelime oyunuydu: Les non-dupes errent, “Aldanmayanlar yanılır”, kulağa Les Noms du Père olarak gelir. Babanın adından, kandırılmaya razı olmadan kurtulmaya çalışan özne yolunu şaşırır. Ve 13 Nisan 1976’da, Joyce’a ayrılan seminerin ortasında, Lacan bu uzun düşüncenin vardığı yeri tek bir cümleyle söyler:
« Le Nom-du-Père, on peut aussi bien s’en passer, à condition de s’en servir. » Baba’nın Adı’ndan pekâlâ vazgeçilebilir, yeter ki ondan yararlanılsın.7 Bu cümleyle Baba’nın Adı, her öznenin dünyasını garanti altına alan evrensel bir ilke olmaktan çıkar ve bir işleve dönüşür: üç halkayı bir arada tutma işlevine. Bu işlevi yerine getiren tek şey o değildir. Başka şeyler de aynı işi görebilir.
Lacan bu dördüncü halkaya Joyce seminerinde yeni bir ad verir: sinthome. Kelime, Lacan’ın hatırlattığı gibi, “semptom” anlamındaki symptôme’un Fransızcadaki eski bir yazımıdır ve Lacan bu yazımla, alışkanlığı olduğu üzere, bir dizi kelime oyunu kurar. Sinthome kulağa saint homme, yani “aziz adam” olarak gelir; Lacan, Joyce’un Cizvit eğitiminden ve Thomas Aquinas’a duyduğu hayranlıktan yola çıkarak kelimeyi Aziz Thomas’ın adıyla da oynatır, sinthomadaquin der. Sinthome, öznenin, kendi tekil icadıyla, dağılmaya yüz tutmuş bir düğümü yeniden bağlamasının adıdır.
V
Lacan’ın Joyce’la ilişkisi bu seminerden çok önce başlamıştı. Gençliğinde Paris’in edebiyat çevrelerine, gerçeküstücülere, Odéon Sokağı’nın kitabevlerine yakın duran Lacan, Joyce’la Adrienne Monnier’nin, aynı sokağın 7 numarasındaki kitabevinde karşılaştığını anlatır. Elisabeth Roudinesco bu karşılaşmayı, Valery Larbaud’nun 7 Aralık 1921’de bu kitabevinde verdiği ve henüz yayımlanmamış Ulysses’ten parçaların ilk kez Fransızca okunduğu konferansa bağlar; Lacan o sırada yirmi yaşındaydı.8 Sokağın karşı tarafında, 12 numarada, Amerikalı Sylvia Beach’in Shakespeare and Company kitabevi vardı ve Ulysses birkaç hafta sonra orada yayımlanacaktı.
James Joyce 1882’de Dublin’de, giderek yoksullaşan kalabalık bir ailenin hayatta kalan en büyük çocuğu olarak doğdu. Babası John Stanislaus Joyce, bir zamanlar varlıklı, şarkı söylemeyi, içmeyi ve sohbeti seven, ama işlerini ve parasını yönetemeyen bir adamdı. Ailenin serveti Joyce’un çocukluğu boyunca hızla eridi; borçlar yüzünden sık sık ev değiştirildi, mobilyalar satıldı, çocuklar bir okuldan ötekine taşındı. Joyce Cizvitlerin Clongowes Wood ve Belvedere kolejlerinde okudu; parlak bir öğrenciydi, ama Katolik Kilisesi’nin ve İrlanda milliyetçiliğinin kendisinden beklediği her şeye karşı giderek büyüyen bir mesafe geliştirdi. 1904’te, Nora Barnacle ile tanıştıktan birkaç ay sonra, onunla birlikte İrlanda’dan ayrıldı ve hayatının geri kalanını Trieste’de, Zürih’te ve Paris’te, kendi seçtiği bir sürgünde geçirdi.
Joyce’un yapıtları, giderek artan bir cüretle dilin sınırlarını zorlayan bir dizi deneydir. 1914’te Dublinliler’in öyküleri, 1916’da kendi gençliğini Stephen Dedalus figürü üzerinden anlattığı Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi yayımlandı. Ulysses, Joyce’un kırkıncı doğum günü olan 2 Şubat 1922’de, Sylvia Beach’in kitabevi tarafından yayımlandı; Dublin’de tek bir günün, 16 Haziran 1904’ün hikâyesini Homeros’un Odysseia’sının yapısı üzerine kuran bu roman, yirminci yüzyıl edebiyatının dönüm noktalarından biri oldu.9 Joyce’un son yapıtı Finnegans Wake ise on yedi yıllık bir çalışmanın ürünü olarak 1939’da çıktı. İngilizcenin onlarca başka dille iç içe geçtiği, her kelimenin birden çok dili, birden çok anlamı ve birden çok sesi taşıdığı bu kitap, okunmaktan çok çözülmeyi, hatta yüksek sesle duyulmayı bekleyen bir metindir. Joyce iki yıl sonra, Ocak 1941’de, Zürih’te öldü.
VI
Joyce’un hayatının en acı yanı, kızı Lucia’nın hikâyesidir. 1907’de Trieste’de doğan Lucia yetenekli bir dansçıydı; ama yirmili yaşlarının başında ağır ruhsal bunalımlar geçirmeye başladı ve sonunda şizofreni tanısıyla hayatının büyük kısmını kurumlarda geçirdi. Joyce kızının hastalığını kabullenmekte büyük güçlük çekti; onun tuhaf, kopuk konuşmalarında, kendi yazısına benzeyen bir yaratıcılık görmekte ısrar etti. Ellmann’ın aktardığına göre Joyce, kendisinde hangi kıvılcım ya da yetenek varsa bunun Lucia’ya geçtiğini ve onun beyninde bir yangın tutuşturduğunu yazmıştı.
1934’te Lucia kısa bir süre Carl Gustav Jung’un tedavisine girdi. Jung birkaç yıl önce Ulysses üzerine, Joyce’u pek memnun etmeyen bir yazı yayımlamıştı.10 Richard Ellmann’ın Joyce biyografisinde aktardığına göre Jung, baba ile kızı aynı nehrin dibine giden iki kişiye benzetmişti: Biri düşüyor, öteki dalıyordu.11 Bu imge, Lacan’ın Joyce’a yaklaşımının çekirdeğini önceden haber verir. Aynı nehre giren iki kişiden birini dibe çeken, öbürünü yeniden yüzeye çıkaran neydi?
Lacan seminerde bu soruya, psikozun kliniğinde çok iyi bilinen bir deneyim üzerinden yaklaşır: dışarıdan dayatılan sözler. Lacan’ın Sainte-Anne’daki hasta sunumlarından tanıdığı bu deneyimde özne, kafasındaki sözlerin kendisine ait olmadığını, birinin onları içine yerleştirdiğini hisseder. Lacan, Joyce’un Lucia’yı savunurken ona telepatik yetenekler atfetmesini, sözlerin bir zihinden ötekine kendiliğinden geçtiği fikrine bu kadar yakın durmasını dikkatle not eder ve sorar: Konuşmanın kendisinin, her konuşan varlığa bir parazit gibi dayatıldığını en çok kim hisseder? Joyce’un yazısı, Lacan’a göre, bu dayatmayı bir yapıta dönüştürme biçimidir. Dili parçalara ayırmak, kelimeleri birbirine kaynatmak, sesleri dillerin arasında dolaştırmak, dayatılan sözü sahiplenilen bir yazıya çevirmektir.
VII
Lacan’ın Joyce seminerine yönelişi bir davetle başlar. Joyce uzmanı Jacques Aubert, Haziran 1975’te Paris’te toplanan Beşinci Uluslararası James Joyce Sempozyumu’nun açılış konuşmasını yapmak üzere Lacan’ı davet eder. Lacan konuşmasını 16 Haziran’da, Ulysses’in geçtiği günün yıldönümünde, Sorbonne’da yapar ve ona “Joyce le Symptôme”, Semptom Joyce başlığını verir.12 Aynı yılın sonbaharında başlayan seminer bütünüyle Joyce’a ayrılır; Lacan, Aubert’in yardımıyla Joyce’un yapıtlarını, mektuplarını, eleştirmenlerin yorumlarını aylarca okur.
Lacan’ın tezinin merkezinde Joyce’un babasıyla ilişkisi durur. Lacan’a göre John Joyce, oğlu için babalık işlevini simgesel olarak yerine getirememiş, onu bir adla, bir yasayla, bir sınırla donatamamış bir babadır; Lacan bu durumdan bir babalık istifası olarak söz eder. Joyce’un kendisi de bu soruyu yapıtının merkezine yerleştirmişti. Ulysses’in Dublin Ulusal Kütüphanesi’nde geçen dokuzuncu bölümünde Stephen Dedalus, bir grup edebiyatçının karşısında, Shakespeare’in Hamlet’te babanın hayaletini kendisinin oynadığını varsayan karmaşık bir kuram geliştirir ve babalığın bir bilgi değil, bir inanç meselesi olduğunu ileri sürer: “Paternity may be a legal fiction.” Babalık bir hukuk kurgusu olabilir.13
Baba’nın Adı’nın taşıması gereken işlev Joyce’un dünyasında eksik kalmıştır. Bu eksiklik, Lacan’ın psikoz kuramında, bir çözülmenin koşuludur. Ama Joyce çözülmemiştir. Lacan’ın sorusu buradan doğar: Joyce’u bir arada tutan neydi? Lacan’ın yanıtı, Joyce’un yazısıdır. Joyce, babasının ona veremediği adı kendi yazısıyla kendine yapmıştır. Ellmann’ın aktardığına göre Joyce, Ulysses’e öyle çok bilmece ve muamma yerleştirdiğini, profesörlerin ne demek istediğini yüzyıllarca tartışacağını ve ölümsüzlüğü garanti etmenin tek yolunun da bu olduğunu söylemişti.14 Lacan bu sözü bir böbürlenme olarak değil, adını kalıcı kılma, kendini bir ad olarak üretme isteğinin ifadesi olarak okur. Joyce, Lacan’ın deyişiyle, bir ad olmak istemiştir; ve bunu, üniversitelerin onun yapıtlarını yorumlamak için kuracağı bir endüstriyi, bitmez tükenmez bir yorum işini önceden düzenleyerek başarmıştır.
VIII
Lacan Joyce’un yazısında düğümün belirli bir yerindeki hatanın izini de arar. Seminerin son derslerinde Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi’nden bir sahneye döner. Genç Stephen, Byron’ı en büyük şair saydığı için okul arkadaşları tarafından dövülür; ama eve dönerken, kendisine bu kadar acı veren bu sahneye karşı artık hiçbir öfke duymadığını, öfkenin, bir meyvenin yumuşak kabuğunun soyulması gibi, kolayca üzerinden düşüp gittiğini fark eder.15 Dövülen bir çocuğun öfkesi, acısı, utancı genellikle bedene yapışır, onu uzun süre bırakmaz. Stephen’da ise beden bir kabuk gibi düşebilir. Lacan bu sahnede, Joyce’un kendi bedeniyle kurduğu ilişkinin tuhaf bir gevşekliğini okur: Öznenin kendi imgesiyle bağı, Hayali halka, düğümden kayıp gitmeye hazırdır.
Lacan, Joyce’un düğümünü tahtaya bu hatayla birlikte çizer: Gerçek ile Sembolik birbirine düğümlenmiş, Hayali ise serbest kalmıştır. Ve hatanın tam yerine, onu düzelten bir dördüncü halka ekler. Lacan’a göre bu halka Joyce’un benliğidir; ama sıradan anlamda bir benlik değil, yazının kurduğu, sanatçı olarak, kendi adını taşıyan bir yapıtın yazarı olarak kurulan bir benlik. Bu yorum, psikanalizin yaratıcılık karşısındaki eski tutumunu, Freud’un sanatı bastırılmış dürtülerin yüceltilmiş bir dışavurumu olarak gören yaklaşımını köklü biçimde dönüştürür. Joyce’un yazısı bir semptomun yüceltilmesinden ibaret değildir; öznenin varoluşunun koşuludur. O yazmasaydı, belki de kızı gibi düşecekti.
Bu, Lacan’ın kendi öğretisi içinde de dikkate değer bir dönüşümdür. 1930’ların ve 1940’ların Lacan’ı için benlik, ayna evresinde, öznenin kendini bir dış imgede tanımasıyla kurulan bir yanlış tanımanın ürünüydü; analizin işi bu imgesel kalenin duvarlarını gevşetmekti. Joyce seminerinde ise benlik bir yanılsama olarak değil, bir yapı unsuru olarak, düğümü tutan bir onarım olarak belirir. Bu iki görüş birbirini dışlamaz. Ayna evresinin benliği öznenin kendini bir başkasının imgesinde bulmasıyla kurulur; Joyce’un benliği ise ayna imgesinin tutunamadığı yerde, yazının emeğiyle, kendi adının çevresinde inşa edilir. Birincisi bir görüntüye yaslanır, ikincisi bir yapıta. Lacan’ın son dönemine dair yaygın yanlış anlamalardan biri, onun bu dönemde Hayali’yi önemsizleştirdiğini düşünmektir. Düğüm ise tam tersine, Hayali halkanın gevşemesinin ne kadar yıkıcı olabileceğini, bedenin ve imgenin öznenin dünyasını bir arada tutmadaki payını, belki de ilk kez bu açıklıkla gösterir.
Bu noktada bir uyarı gerekir. Lacan Joyce’a bir tanı koymaz ve Joyce’un psikotik olduğunu söylemez; seminerin bütününde bu soruyu açık bırakır, hatta onu soruyor olmaktan zaman zaman rahatsızlık duyar. Lacan’ın ilgilendiği şey Joyce’un kişisel patolojisinden çok yazısının yaptığı iştir: Babalık işlevinin eksik kaldığı bir yerde bir öznenin dünyasını bir arada tutabilen bir icadın nasıl işlediği. Joyce bu seminerde bir hasta olarak değil, bir öğretmen olarak durur.
IX
Joyce’un yazısının Lacan’ı en çok ilgilendiren yanı, dilin anlam taşıyan bir araç olmaktan çıkıp kendi başına bir haz kaynağına dönüştüğü yerdir. Joyce gençliğinde “epifaniler” adını verdiği kısa düzyazı parçaları yazmıştı; bunlar gündelik hayatın sıradan anlarında birdenbire beliren, açıklanamaz bir yoğunluk taşıyan sözleri ve sahneleri kaydediyordu. Finnegans Wake’te ise dil artık bir şeyi anlatmaktan çok, kendi seslerinin, yankılarının, çok dilli kelime oyunlarının içinde döner durur.
Lacan 1971’den başlayarak ve özellikle 1972–1973’teki Encore seminerinde, dilin anlamdan önce, bebeğin mırıldanmalarında, sesin hazzında yaşanan bu katmanına, Fransızcada belirli tanımlıkla adı birleştirerek lalangue adını vermişti.16 Joyce’un son yapıtı, Lacan’ın gözünde, bu katmanın edebiyattaki en uç ifadesidir: anlamın değil, harfin jouissance’ının yazısı. Lacan “Joyce le Symptôme”de bu yüzden Joyce’u bilinçdışına aboneliğini iptal etmiş biri olarak tanımlar.17 Bilinçdışı bir anlamı, çözülmeyi bekleyen bir mesajı taşır; Joyce’un yazısı ise anlamın askıya alındığı bir yerde işler. Onu yorumlamak, profesörlerin yüzyıldır yaptığı gibi, mümkündür; ama yorum hiçbir zaman sona ermez, çünkü metin bir mesajdan çok bir hazzı taşır.
Bu açıdan bakıldığında Joyce’un yazısı ile Lacan’ın kendi yazısı arasında tuhaf bir akrabalık vardır. Lacan’ın sözleri de son yıllarında giderek daha fazla kelime oyunlarına, sesteşliklere, yeni türetilmiş kelimelere yaslanır; sinthome kelimesinin kendisi de böyle bir oyunun ürünüdür. Lacan’ın son seminerleri okunmaktan çok çözülmeyi bekleyen metinlerdir ve bu benzerlik, Lacan’ın Joyce’a ilgisinin yalnızca klinik olmadığını, kendi öğretisinin geleceğine, kendi adının akıbetine dair kişisel bir yanı da olduğunu düşündürür.
X
Sinthome kavramı, Joyce’un tekil durumunun ötesinde, Lacancı kliniğin bütününü etkileyen bir dönüşüm başlattı. Psikoz artık yalnızca bir eksiklik, Baba’nın Adı’nın ilgası üzerinden değil, öznenin bu eksikliği telafi etmek için bulduğu çözümler üzerinden de düşünülmeye başlandı. Bir öznenin kendini bir arada tutmak için kurduğu tekil bir icat, bir yazı, bir zanaat, bir gündelik düzen, bir bağ, bir ad, onun sinthome’u olabilir. Jacques-Alain Miller ve meslektaşlarının 1990’ların sonunda geliştirdiği “sıradan psikoz” kavramı bu düşüncenin klinik bir uzantısıdır: belirgin bir çöküş yaşamadan, kendi küçük ve sessiz icatlarıyla dengesini sürdüren öznelerin kliniği.18
Bu klinik bakışın pratikteki anlamı açıktır. Analist, bir öznenin hayatında tuhaf, katı ya da gereksiz görünen bir düzenin, bir alışkanlığın, bir tutkunun karşısında, onu ilk iş olarak ortadan kaldırılması gereken bir belirti olarak görmez. Önce o düzenin neyi bir arada tuttuğunu sorar. Bir insanın her gün aynı saatte yaptığı uzun bir yürüyüş, bir dilin kurallarına duyduğu takıntılı ilgi, sürdürdüğü bir koleksiyon, hayatının merkezine yerleştirdiği bir iş, bazen onun dünyasının dağılmasını önleyen dördüncü halka olabilir. Bunu bozmak, bir semptomu iyileştirmekten çok bir düğümü çözmek anlamına gelebilir.
Kavram, analizin sonuna dair düşünceyi de dönüştürdü. Lacan bir sonraki yılın seminerinde analizin sonunu, öznenin kendi semptomuyla özdeşleşmesi olarak düşünmeye yöneldi. Analizin sonunda özne, kendisini en tekil kılan şeyi, kendi semptomunu, artık bir yük olarak değil, bir imza olarak üstlenebilir. Lacan’ın bu bağlamda kullandığı ifade, Fransızca savoir y faire, semptomla bir şey yapabilmeyi bilmektir: onu tanımak, onunla yaşamayı öğrenmek ve ondan bir şey yapabilmek.19 Joyce, bu anlamda, bir analizden geçmeden bu bilgiye ulaşmış bir yazardır.
XI
Finnegans Wake bir cümlenin ortasında, küçük harfle yazılmış “riverrun” kelimesiyle başlar ve bir cümlenin ortasında biter. Kitabın son cümlesi ilk sayfadaki ilk cümleye bağlanır; kitap sonsuz bir döngü, okurun son sayfadan ilk sayfaya geri döndüğü bir halka olarak kurulmuştur. Epigraf olarak aldığım açılış cümlesi, Dublin’den geçen Liffey nehrini, halkın Adem ile Havva diye andığı kilisenin önünden, kıyının kıvrımından koyun dönemecine akıtır ve “dolaşımın geniş bir döngüsüyle” bizi yeniden Howth Kalesi’ne ve çevresine getirir. Joyce kilisenin adındaki sırayı tersine çevirmiştir: Havva önce gelir. Cümlenin taşıdığı Latince vicus, on sekizinci yüzyıl filozofu Giambattista Vico’yu, tarihin döngüsel olarak tekrar eden çağlardan geçtiğine dair kuramını anar.20
Bu döngü, Lacan’ın Joyce’ta gördüğü şeyin belki de en güzel imgesidir. Joyce’un kitabı kendi kendine bağlanan bir halka, kendi kendini tutan bir düğümdür. Babasından alamadığı adı kendine yapan, kızının düştüğü nehre dalıp yeniden yüzeye çıkmayı başaran, dilin kendisini kendi kurtuluşunun malzemesine dönüştüren bir yazarın imzası. Lacan’ın son yıllarında elindeki iplerle, tahtadaki çizimlerle aradığı şey de buydu: Bir öznenin kendi eksikliğinin etrafında, kendisini bir arada tutacak düğümü nasıl atabildiği. Psikanalizin işi belki de budur: Bir öznenin bu düğümü atmasına eşlik etmek, onunla birlikte düğümün nerede gevşediğini ve neyle bağlanabileceğini aramak.
Bu yazıya eşlik eden etkileşimli modelde düğümü kendiniz döndürebilir, halkalarından birini kesebilir ve Joyce’un lapsusunu onaran dördüncü halkayı ekleyebilirsiniz: Borromean Düğümü: Bir Halkayı Kesin.
Notlar
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XIX: ...ou pire (1971–1972), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 2011, 9 Şubat 1972 tarihli ders. Lacan aynı derste düğümü, söylemin zincirini, bir halkanın kopmasıyla bütünün dağıldığı bir yapı olarak düşünmek için kullanır; R, S ve I’yı halkalara yerleştirmesi ise ancak sonraki yıllarda belirginleşir. ↩︎
- Borromeo armasındaki üç halka, geleneksel olarak ailenin evlilik yoluyla bağlandığı üç büyük Lombardiya hanedanının, Borromeo, Visconti ve Sforza ailelerinin ittifakının simgesi olarak yorumlanır. Matematikte, bir halkanın çıkarılmasıyla geri kalanların tümünün çözüldüğü bu tür zincirlere, onları 1892’de inceleyen Alman matematikçi Hermann Brunn’a atfen “Brunn zincirleri” denir. ↩︎
- Borromean halkalarının kusursuz düz çemberlerle kurulamayacağı, M. Freedman ve R. Skora’nın 1987’de yayımlanan bir çalışmasında kanıtlanmıştır. Lacan’ın kendi çizimlerinde ve ipten yaptığı modellerde halkaların bükülmesi, bu matematiksel olgunun sezgisel karşılığıdır. ↩︎
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX: Encore: « La formalisation mathématique est notre but, notre idéal. » Lacan cümlenin devamında bunun gerekçesini, yalnızca matemin bütünüyle aktarılabilir olmasına bağlar. Dört söylemin formülleri ve cinsel farkın formülleri, bu idealin aynı yıllardaki iki büyük ürünüdür. ↩︎
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XXII: R.S.I. (1974–1975), J.-A. Miller’in yayıma hazırladığı metin Ornicar? dergisinin 2–5. sayılarında (1975) çıkmıştır. Başlık Fransızcada sesli okunduğunda hérésie, yani “sapkınlık” gibi duyulur. ↩︎
- J. Lacan, “La Troisième”, Roma, 1 Kasım 1974; Lettres de l’École freudienne, 16 (1975). Konuşmanın başlığı, Lacan’ın Roma’da yaptığı üçüncü büyük konuşmaya, 1953’teki “Roma Söylevi”nden sonraki üçüncüsüne gönderme yapar. ↩︎
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 2005, 13 Nisan 1976 tarihli ders. Cümle, Baba’nın Adı’nın artık evrensel bir yasa olarak değil, öznenin kendisini bir arada tutmak için başvurduğu araçlardan biri olarak, yani işlevi üzerinden düşünüldüğünü gösterir. ↩︎
- E. Roudinesco, Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée, Paris: Fayard, 1993. Adrienne Monnier’nin La Maison des Amis des Livres kitabevi Odéon Sokağı 7 numaradaydı; Sylvia Beach’in Shakespeare and Company kitabevi 1921’den itibaren hemen karşısında, 12 numarada bulunuyordu. ↩︎
- İlk baskı, Dijon’da matbaacı Maurice Darantière tarafından bin nüsha olarak basıldı; ilk iki nüsha, Joyce’un doğum günü sabahı trenle Paris’e ulaştı. Kitap Amerika Birleşik Devletleri’nde müstehcenlik gerekçesiyle yasaklandı; yasak ancak Yargıç John M. Woolsey’nin Aralık 1933 tarihli kararıyla kalktı. ↩︎
- C. G. Jung, “Ulysses. Ein Monolog”, Europäische Revue, 1932. Jung yazısında romanı uzun, yorucu ve çözülmüş bir bilincin metni olarak okur; bir yandan da onu çağın ruh hâlinin dürüst bir belgesi sayar. Joyce yazıyı küçümseyerek karşıladı. ↩︎
- R. Ellmann, James Joyce (1959; gözden geçirilmiş baskı 1982), Oxford: Oxford University Press. Ellmann’ın biyografisi Lacan’ın seminer boyunca en sık başvurduğu kaynaklardan biridir; Lacan, Joyce’un hayatına dair bildiklerinin büyük bölümünü bu kitaptan ve Jacques Aubert’in ona sağladığı belgelerden öğrenmiştir. ↩︎
- Konuşmanın metni, Le sinthome seminerinin 2005 baskısının ekinde yer alır. Lacan’ın aynı başlıkla yazdığı ikinci, daha kısa metin 1979’da Jacques Aubert’in derlediği Joyce & Paris kitabında yayımlanmış, daha sonra Autres écrits’e (Paris: Seuil, 2001) alınmıştır. 16 Haziran, Joyce okurlarının Leopold Bloom’un adıyla andığı Bloomsday’dir. ↩︎
- J. Joyce, Ulysses (1922), 9. bölüm, “Scylla and Charybdis”. Stephen aynı konuşmada, bilinçli bir üretme olarak babalığın insana bilinmez olduğunu, onun tek yaratıcıdan tek yaratılana uzanan mistik bir durum, havarisel bir ardıllık olduğunu söyler. Lacan bu bölümü seminerde Joyce’un babalık sorusuyla ilişkisinin doğrudan bir ifadesi olarak okur. ↩︎
- Ellmann, a.g.y. Ellmann’a göre Joyce bu sözü, romanın Fransızca çevirisi üzerinde çalışan ve ondan kitabın bir planını isteyen genç Jacques Benoist-Méchin’e söylemiştir. ↩︎
- J. Joyce, A Portrait of the Artist as a Young Man (1916), 2. bölüm. Lacan bu sahneyi 11 Mayıs 1976 tarihli derste ele alır ve onu, Joyce’un bedeniyle ilişkisinde bir gevşeme, Hayali halkanın düğümden kayıp gitmeye hazır olduğunun bir işareti olarak yorumlar. ↩︎
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973), Paris: Seuil, 1975. Kelime Lacan’ın konuşmalarında ilk kez 1971 sonbaharında Sainte-Anne Hastanesi’nde verdiği konuşmalarda görülür. Lalangue, dilbilimcinin incelediği dil sisteminden farklı olarak, her öznenin kendi tarihinde karşılaştığı seslerin, sesteşliklerin ve kelime oyunlarının, anlamdan önce bedeni etkileyen dokusudur. ↩︎
- Lacan’ın ifadesi désabonné à l’inconscient’tir. Bilinçdışının oluşumları, düşler, sürçmeler, semptomlar, bir anlam taşıyıp yorumu çağırır; Joyce’un yazısı ise Lacan’a göre yorum için değil, harfin kendisinden alınan haz için kurulmuştur ve bu nedenle analitik yorumla ele alınamaz. ↩︎
- J.-A. Miller ve diğerleri, La psychose ordinaire: La Convention d’Antibes, Paris: Agalma / Seuil, 1999. Kavram, 1996–1998 yılları arasında Angers, Arcachon ve Antibes’ta yapılan klinik toplantılarda olgunlaşmıştır. ↩︎
- J. Lacan, Le Séminaire, Livre XXIV: L’insu que sait de l’une-bévue s’aile à mourre (1976–1977), 16 Kasım 1976 tarihli ders; metin Ornicar? dergisinin 12–18. sayılarında yayımlanmıştır. Lacan burada semptomu bilmekten çok, onunla yapabilmeyi bilmekten söz eder. ↩︎
- G. Vico, Scienza Nuova (1725; son baskı 1744). Vico’ya göre insanlık tarihi tanrıların, kahramanların ve insanların çağlarından geçer ve bir yeniden dönüşle, ricorso ile baştan başlar. Finnegans Wake’in dört bölümlük yapısı bu döngüyü izler. ↩︎
Kaynakça
- Aubert, J. (yay. haz.) (1987). Joyce avec Lacan. Paris: Navarin.
- Ellmann, R. (1982). James Joyce (gözden geçirilmiş baskı). Oxford: Oxford University Press.
- Joyce, J. (1916). A Portrait of the Artist as a Young Man. New York: B. W. Huebsch.
- Joyce, J. (1922). Ulysses. Paris: Shakespeare and Company.
- Joyce, J. (1939). Finnegans Wake. London: Faber and Faber.
- Jung, C. G. (1932). Ulysses. Ein Monolog. Europäische Revue, 8.
- Lacan, J. (1975). La Troisième. Lettres de l’École freudienne, 16.
- Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973). Paris: Seuil.
- Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XXII: R.S.I. (1974–1975). Ornicar?, 2–5.
- Lacan, J. (2001). Joyce le Symptôme. Autres écrits içinde. Paris: Seuil.
- Lacan, J. (2005). Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976). Paris: Seuil.
- Lacan, J. (2011). Le Séminaire, Livre XIX: ...ou pire (1971–1972). Paris: Seuil.
- Miller, J.-A. ve diğerleri (1999). La psychose ordinaire: La Convention d’Antibes. Paris: Agalma / Seuil.
- Roudinesco, E. (1993). Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée. Paris: Fayard.
- Vico, G. (1744). Principj di Scienza Nuova (3. baskı). Napoli.