[…] mener le lecteur à une conséquence où il lui faille mettre du sien.

Jacques Lacan, “Ouverture de ce recueil”, Écrits (1966)

I

Lacan’ın en çok okunan kitapları, onun yazmadığı kitaplardır. Bu cümle bir paradoks gibi görünür ama bir olguyu dile getirir. 1953 sonbaharında Sainte-Anne Hastanesi’nde başlayan ve 1980’de École freudienne de Paris’nin dağıtılmasıyla sona eren seminer, bir dinleyici topluluğuna yöneltilmiş, doğaçlamaya, ara vermeye, geri dönmeye açık bir sözdü. Lacan bu sözü yazıya kendisi geçirmedi. Seminerin metni, stenograflar tarafından tutulan notlardan, daha sonraki yıllarda da ses kayıtlarından ve dinleyicilerin notlarından oluşan dağınık bir malzemeye dayanıyordu. Bugün raflarımızda duran ciltler ise bu malzemenin, Lacan’ın kendisinin görevlendirdiği bir editör, Jacques-Alain Miller tarafından “kurulmuş” biçimidir. Fransızcadaki ifade, texte établi par Jacques-Alain Miller, her cildin kapağında yer alır ve okurun elindeki şeyin ne olduğunu sessizce bildirir: Bu bir transkripsiyon değil, bir kuruluştur.

Seminerin bu biçimde yayımlanmasının tarihi, kendi başına Lacan’ın alımlanma tarihinin bir bölümüdür. İlk cilt, 1964’te École normale supérieure’de verilen ve sonradan Psikanalizin Dört Temel Kavramı adıyla bilinen on birinci seminer, 1973’te yayımlandı. Onu 1975’te birinci seminer, Freud’un teknik yazıları üzerine olan, ve yirminci seminer, Encore, izledi. Ardından ikinci (1978), üçüncü (1981), yedinci (1986), sekizinci ve on yedinci (1991), dördüncü (1994), beşinci (1998) ciltler geldi. Lacan’ın ölümünden yirmi yılı aşkın bir süre sonra, 2000’lerde, onuncu seminer, L’angoisse (2004), yirmi üçüncü seminer, Le sinthome (2005), on altıncı ve on sekizinci (2006) ciltler yayımlandı; on dokuzuncu seminer, ...ou pire, 2011’de, altıncı seminer, Le désir et son interprétation, 2013’te çıktı. Ardından on yıllık bir sessizlik geldi ve bu sessizlik beklenmedik bir hızla bozuldu: 2023’ün başında on dördüncü seminer, La logique du fantasme, Lacan’ın savaş öncesi yazılarını toplayan Premiers écrits ile birlikte yayımlandı; onu 2024’te on beşinci seminer, L’acte psychanalytique, 2025’te on ikinci seminer, Problèmes cruciaux pour la psychanalyse, ve 23 Ocak 2026’da on üçüncü seminer, L’objet de la psychanalyse, izledi.1 Bu sıralama, kronolojinin değil, bir yayın politikasının ve bir öğretinin farklı dönemlerde neyin acil olduğuna dair yargılarının ürünüdür. Lacan’ı İngilizce, İspanyolca ya da Türkçe okuyan kuşaklar, onun düşüncesini bu düzensiz sırayla, çoğu zaman geç dönemin sorunlarını erken dönemin kavramlarından önce öğrenerek tanıdılar.

II

Sözün yazıya geçişi Lacan için hiçbir zaman nötr bir işlem değildi. Bunu anlamak için 1966’ya, Lacan’ın kendi elinden çıkmış tek büyük kitabın, Écrits’nin yayımlandığı yıla dönmek gerekir. Bu yıl, bugün geriye bakıldığında, Fransız düşünce tarihinin yoğunlaştığı bir eşik gibi görünür. Foucault’nun Kelimeler ve Şeyler’i aynı yılın baharında çıktı; ekim ayında Baltimore’daki Johns Hopkins Üniversitesi’nde, sonradan “yapısalcılık tartışması” diye anılacak olan konferansta Lacan ile Derrida aynı kürsüden konuştu.2 Kasım 1966’da Seuil’ün yayımladığı Écrits, yaklaşık dokuz yüz sayfalık, yoğun, çoğu okur için aşılmaz görünen bir kitaptı; ama beklenmedik bir ilgi gördü ve Lacan’ı psikanaliz çevrelerinin dışında bir düşünür olarak tanıttı.

Écrits’nin açılış metni, “Ouverture de ce recueil”, bu denemenin sorusunu kendi diliyle sorar. Lacan, Buffon’a atfedilen “üslup insanın kendisidir” sözünü anarak, formülün bir ekle uzatılmasını önerir: Üslup, kendisine hitap edilen insandır. Kitabın okuruna dair beklentisini de açıkça söyler: Bu yazılar, okuru, kendisinden bir şey koymak zorunda kalacağı bir sonuca götürmek için yazılmıştır. Epigraf olarak aldığım cümle buradan gelir.3 Bu, Lacan’ın zorluğuna dair yaygın bir yanılgıyı da düzeltir. Lacan’ın metni, okurdan gizlenen bir anlamın sırrını taşıdığı için zor değildir; okurun konumunu, onun nasıl okuduğunu, okumanın içine dahil ettiği için zordur. Metin, aktarımı taşıyan bir sözün yapısını yazıya taşımaya çalışır. Okur bu yapının dışında kalan bir seyirci değil, onun bir terimidir.

Bu bakımdan Seminer’in yazıya geçişi, Écrits’nin üslubundan farklı bir soruyu açar. Écrits, Lacan’ın kendi elinde biçim kazanmış, düzeltilmiş, kimi zaman yıllar sonra yeniden yazılmış metinlerdir. Seminer ise bir sözdür; bir dinleyici kitlesinin varlığına, o günkü havaya, Lacan’ın sorulara verdiği yanıtlara, öfkesine ve şakalarına bağlıdır. Bu sözü kitaba dönüştüren her karar, noktalama, paragraf, bölüm başlıkları, anlaşılmaz bir yerin nasıl doldurulacağı, bir yorum kararıdır. Miller bu kararların ilkelerini, 1985’te François Ansermet ile yaptığı bir söyleşide açıkça savundu: Amaç, sözün kendisini, tekrarları ve tereddütleriyle birlikte yeniden üretmek değil, onun okunabilir bir metnini kurmaktı.4 Lacan bu işi kendi sağlığında onaylamış, on birinci seminerin sonuna eklediği bir sonsözle de bu kuruluşa bir tür imza koymuştu. Sonsözde “transkripsiyon” kelimesini, Miller’in alçakgönüllülüğü sayesinde keşfettiği bir kelime olarak anar ve okunan şeyin yazının içinden, orada zarar görmeden geçtiğini söyler. Lacan burada yazıyı, okunmayan bir şey olarak, transkripsiyondan ayırır.5

III

Kurma işinin bir de karşı tarihi vardır. Lacan’ın sağlığında ve ölümünden sonra, seminerlerin stenografi notları dinleyiciler arasında dolaşıyordu; bunlar fotokopiyle çoğaltıldı, ders ders dağıtıldı, kimi zaman çalışma grupları tarafından düzeltilip yeniden yazıldı. Stécriture adlı bir transkripsiyon grubunun sekizinci seminer, Le transfert, için hazırladığı metin gibi, bu çalışmaların bir kısmı bugün de resmî baskıyla karşılaştırılarak okunur. Kurulmuş metnin otoritesi ve bu paralel metinlerin meşruiyeti, Lacan’ın öğrencileri arasında uzun süre sert tartışmalara konu oldu. Lacan’ın ölümünden sonra École freudienne’den doğan kurumlardan bazıları, özellikle Charles Melman’ın çevresindeki Association lacanienne internationale, seminerlerin önemli bir bölümünü kendi üyeleri için, ticari dolaşıma girmeyen baskılarla yayımladı. İnternetin yaygınlaşmasıyla birlikte, Staferla gibi siteler stenografi notlarına ve farklı transkripsiyonlara dayanan metinleri, Patrick Valas’ın sitesi gibi başka kaynaklar ise ses kayıtlarını herkesin erişimine açtı.

Bugün Lacan üzerine ciddi bir çalışma yapan bir araştırmacı, böylece aynı seminerin birden fazla metniyle karşı karşıyadır. Resmî olarak yayımlanmış bir seminerde bile, kurulmuş metin ile stenografi arasındaki farklar kimi zaman yorumu belirleyecek kadar önemlidir: atlanmış bir cümle, düzeltilmiş bir matem, bir sorunun ve yanıtın sırası, bir çizimin biçimi. Henüz kitap olarak yayımlanmamış seminerler için, örneğin dokuzuncu seminer, L’identification, yirmi birinci seminer, Les non-dupes errent, ya da son yılların topoloji seminerleri, Le moment de conclure ve La topologie et le temps için, araştırmacının elinde yalnızca bu paralel metinler vardır. 2026 itibarıyla yirmi yedi seminerden yirmisi Fransızcada kitap olarak çıkmıştır; geriye kalan yedisinden üçü, yirmi ikinci, yirmi dördüncü ve yirmi yedinci seminerler, yalnızca dergi sayfalarında, Miller’in kurduğu biçimleriyle okunabilir.6 Bu durum, filolojik bir ayrıntı olmanın ötesinde, Lacan çalışmalarında bir yöntem sorunudur. Bir kavramın tarihini kurmaya çalışan, örneğin özdeşleşmenin “tekil çizgi”, trait unaire, üzerinden yeniden düşünüldüğü 1961–1962 yılının derslerini okuyan biri, hangi metni okuduğunu, o metnin neye dayandığını ve hangi noktalarda öbür metinlerden ayrıldığını belirtmek zorundadır.

Bu sorun çevirilerde katlanarak büyür. İngilizcede seminerlerin bir kısmı Norton tarafından, 1977’de Alan Sheridan’ın çevirisiyle çıkan on birinci seminerden başlayarak yayımlandı; John Forrester (birinci seminer), Sylvana Tomaselli (ikinci), Russell Grigg (üçüncü ve on yedinci), Dennis Porter (yedinci) ve Bruce Fink (yirminci) bu ciltleri çevirdi. 2014’ten itibaren yeni çeviriler Polity Press tarafından yayımlanıyor: A. R. Price’ın (dördüncü, onuncu, on dördüncü, on dokuzuncu ve yirmi üçüncü seminerler), Russell Grigg’in (beşinci seminer) ve Bruce Fink’in (altıncı, sekizinci, on altıncı ve on sekizinci seminerler) çevirileri. On dördüncü seminerin İngilizcesi 2026 baharında çıktı; on beşinci seminerin çevirisi aynı yılın sonbaharı için duyuruldu. Grigg, 2025’te Premiers écrits’yi de First Writings başlığıyla İngilizceye kazandırdı. Écrits’nin tam İngilizce çevirisi ise Sheridan’ın 1977’deki seçkisinden neredeyse otuz yıl sonra, 2006’da Fink’in çevirisiyle çıktı ve kenar boşluklarında Fransızca baskının sayfa numaralarını vererek okura metinler arasında gidip gelme imkânı tanıdı.7 Her çeviri, kurulmuş metnin kararlarını devralır ve bunlara kendi kararlarını ekler. Jouissance kelimesinin çevrilmeden bırakılması, le réel’in büyük harfle mi küçük harfle mi yazılacağı, signifiant’ın bir dilde yerleşik bir terimle mi yoksa yeni bir kelimeyle mi karşılanacağı, Lacan’ın bir dilde nasıl düşünüleceğini belirleyen kararlardır. Türkçede bu kararların önemli bir bölümü hâlâ verilmemiştir; bu sitede “gösteren”, “jouissance” ve “Büyük Başka” gibi tercihler, bu açık tartışmanın içinde yapılmış seçimlerdir.

IV

Lacan’ın kendisi, kendi sözünün yazıya geçmesi sorununu ilk elden yaşadı ve bu sorunu kuramının içine taşıdı. 1970’lerin başında geliştirdiği “matem” kavramı, bu bakımdan bir yanıt olarak okunabilir. Encore’da Lacan, matematiksel biçimlendirmeyi psikanalizin amacı ve ideali olarak tanımlar ve gerekçesini de verir: Yalnızca matem bütünüyle aktarılabilir.8 Söylemlerin dört yeri, cinsel farkın formülleri, fantezinin formülü ($ ◇ a), Lacan’ın sözünün yorumlara açık, dağılmaya yatkın akışına karşı yazının sabitliğini kurma denemeleridir. Ama Lacan aynı derste, matemin kendi başına konuşmadığını, onun ancak bir söz içinde, bir öğretimin içinde aktarılabileceğini de söyler. Yazı sözün yerine geçmez; sözün kenarında, onun kaçırdığı şeyi tutmaya çalışan bir kıyıdır.

Bu düşünce, Lacan’ın 1971’de yazdığı “Lituraterre” metninde en yoğun ifadesini bulur. Japonya dönüşü, Sibirya ovasının üzerinden uçarken bulutların arasından görünen dere yataklarının izlerine bakan Lacan, harfi, yazıyı, bir anlamın taşıyıcısı olarak değil, bir kıyı, bir çizgi, bilgi ile jouissance arasındaki bir sınır olarak düşünür.9 Seminerin kurulmuş metni, bu açıdan bakıldığında, bir tür “lituraterre”dir: Sözün geride bıraktığı iz üzerinde yeniden çizilmiş, silinmiş, düzeltilmiş bir yazı. Bu yazıya ne bütünüyle güvenmek ne de onu sözün bir ihaneti olarak reddetmek mümkündür. Okurun yapabileceği, metnin bu iki katmanlı doğasını, sözün izi ile kuruluşun kararı arasındaki aralığı akılda tutarak okumaktır.

V

Bu aralığın neden bu kadar önemli olduğu, bir örnek üzerinden daha iyi görülür. Lacan 15 Ocak 1964’te, École normale supérieure’deki ilk dersini, Uluslararası Psikanaliz Birliği’nin onu eğitim analistleri listesinden çıkaran kararından söz ederek açtı ve bu kararı, 1656’da Amsterdam Yahudi cemaatinin Spinoza hakkında verdiği aforoz kararıyla, herem ile karşılaştırdı.10 Kitapta bu sahne, bir seminerin açılışından çok bir manifestonun girişi gibi okunur. Oysa o gün Lacan’ın karşısında, Althusser’in davetiyle École normale’e gelmiş, aralarında genç felsefe öğrencilerinin de bulunduğu yeni bir dinleyici kitlesi vardı. Jacques-Alain Miller da bu öğrencilerden biriydi. Seminerin metnini kuracak olan kişi, metnin anlattığı sahnenin dinleyicileri arasında oturuyordu. Bir yıl sonra, 24 Şubat 1965’te, Miller’in seminerde yaptığı “Dikiş” (La suture) başlıklı sunuş, Frege’nin sayı kuramından yola çıkarak gösterenin mantığına dair bir okuma önerdi ve 1966’da Cahiers pour l’analyse dergisinin ilk sayısında yayımlandı.

Bu ayrıntıları anmamın nedeni, bir kişinin ya da bir kurumun meşruiyetini sorgulamak değildir. Aksine, Seminer’in kuruluşu, Lacan’ın öğretisinin nasıl aktarılabileceği sorusunun somut bir yanıtıdır ve bu yanıt, kendi içinde bir okuma, bir yorum taşır. Miller’in kurduğu metin, Lacan’ın sözünü, onun kavramsal yapısını görünür kılacak biçimde düzenler: bölüm başlıkları, alt başlıklar, kimi zaman bir dersin içinde bir argümanın aşamalarını gösteren bölümlemeler. Bu düzen, okura bir harita verir ama aynı zamanda bir yön de çizer. Stenografi, buna karşılık, bir haritası olmayan bir arazidir; tekrarlarla, yarım kalmış cümlelerle, anlaşılmaz yerlerle doludur ve okurun yolunu kendisinin bulmasını ister. İki metin arasındaki fark, bir bakıma, iki okuma etiği arasındaki farktır.

VI

Lacan’ın ölümünden kırk beş yıl sonra, 2026’da, bu tartışmanın koşulları köklü biçimde değişmiş durumdadır. Ses kayıtlarının, stenografi notlarının ve farklı transkripsiyonların dijital olarak erişilebilir hale gelmesi, Lacan’ı okumayı tek bir metne bağlı olmaktan çıkardı. Bir araştırmacı bugün, aynı dersin kurulmuş metnini, stenografisini ve kimi zaman ses kaydını yan yana koyabilir. Bu, Lacan filolojisi denebilecek bir alanın doğmasına yol açtı: Bir kavramın ilk kez hangi derste, hangi kelimelerle ortaya çıktığını, bir formülün tahtada nasıl çizildiğini, bir yanıtın hangi soruya verildiğini yeniden kurmaya çalışan çalışmalar. Bu çalışmaların değeri, Lacan’ın düşüncesini “asıl” metnine kavuşturmaktan çok, onun düşüncesinin bir süreç, bir deneme, kimi zaman bir yanılma ve düzeltme olduğunu göstermelerindedir.

Ama bu yeni durum, kendi tehlikelerini de taşır. Metinlerin çoğalması, kolayca bir otorite boşluğuna dönüşebilir. Lacan’ın sözü, kimin elinde olursa olsun, onu dolaşıma sokan kişinin okumasıyla birlikte dolaşır; hiçbir transkripsiyon masum değildir. Stenografiye dönüş, bazen kurulmuş metnin kararlarından kurtulmak yerine, başka kararları görünmez kılar. Lacan çalışmalarının bugün karşı karşıya olduğu soru, bu nedenle, “hangi metin doğrudur?” sorusundan çok, “her metin hangi okumayı mümkün kılıyor ve hangisini kapatıyor?” sorusudur. Bu soru, Lacan’ın kendi öğretisinin, gösterenin anlamı hiçbir zaman tam olarak belirlemediği, her okumanın bir yorum, her yorumun da bir kesme olduğu düşüncesinin doğrudan bir uzantısıdır.

Psikanalitik klinik, bu sorunun ne anlama geldiğini başka bir yoldan bilir. Analizde söz, yazıya geçirilmez; analist, analizanın söylediklerini not etmez ve onları bir metne dönüştürmez. Yorum, sözün içinde, sözün bir anına müdahale ederek gerçekleşir. Bir analizden geriye kalan şey, bir metin değil, öznenin söyleyişindeki bir değişikliktir. Lacan’ın seminerinin yazıya geçişi, bu klinik deneyimin kendisine dair bir paradoksu da taşır: Bir sözün etkisini aktarmak isteyen öğretim, bu sözü kaybetmek pahasına onu yazıya dökmek zorundadır. Lacan’ın matemi bir çözüm olarak önermesi, kurulmuş metnin bir okuma haritası olarak sunulması ve stenografinin bir iz olarak dolaşması, bu paradoksla yaşamanın üç farklı yoludur.

VII

Écrits’nin altmışıncı yılında ve Lacan’ın doğumunun yüz yirmi beşinci yılında, onun yapıtına bakan biri, yarım kalmış bir yapıtın karşısındadır. Bu eksiklik bir kusur değil, yapıtın doğasıdır. Lacan’ın öğretisi kapalı bir sistem olarak değil, her yıl yeniden başlayan, kendi önceki formüllerini sorgulayan, bir sonraki yıl yeniden yazılan bir söz olarak ilerledi. Seminerlerin bir kısmının hâlâ kitap olarak yayımlanmamış olması, bu sözün henüz tamamlanmamış bir yazıya dönüşme sürecinde olduğunu, bu sürecin de bir kurum, bir editör ve bir okur topluluğu arasındaki gerilimli bir ilişki içinde yaşandığını hatırlatır.

Lacan’ı okumak, bu yüzden, bir metni okumaktan çok bir aktarımın içine girmektir. Okur, Lacan’ın sözüyle, o sözü yazıya geçiren el ile ve o yazıyı kendi dilinde yeniden kuran çevirmen ile bir ilişki kurar. Bu ilişkide okurdan istenen şey, Lacan’ın açılış metninde söylediği şeydir: bir şey koymak, kendi okumasını metnin içine katmak ve bunun sorumluluğunu üstlenmek. Bir seminerin hangi baskısından, hangi transkripsiyondan alıntı yaptığını belirtmek, bir kavramın ilk ortaya çıktığı yeri aramak, bir çevirinin kararını sorgulamak, bu sorumluluğun en mütevazı ama en zorunlu biçimleridir. Lacan’ın öğretisi, kendisini okuyanlardan, onun sözünü taşıyan metnin kendisi kadar, o metnin nasıl kurulduğunu da okumalarını ister.

Notlar

  1. Ciltler Paris’te Seuil tarafından, Miller’in yönettiği Le Champ freudien dizisinde yayımlanmıştır; altıncı seminer bu kuralın istisnasıdır ve 2013’te Éditions de La Martinière ile Le Champ freudien ortaklığında basılmıştır. Yayın sırasının seminerlerin veriliş sırasından bu kadar uzak olması, okurların Lacan’ı on yıllar boyunca parça parça ve kronolojiye aykırı bir düzende tanıması sonucunu doğurmuştur. 2023’ten beri her yılın başında yeni bir cildin çıkması, bu düzensizliğin 1960’ların ortasındaki büyük boşluğu, École normale yıllarının seminerlerini, kapatmaya yöneldiğini gösterir. ↩︎
  2. “The Languages of Criticism and the Sciences of Man” başlıklı konferans 18–21 Ekim 1966’da Johns Hopkins Üniversitesi’nde yapılmıştır. Lacan’ın konuşması, “Of Structure as an Inmixing of an Otherness Prerequisite to Any Subject Whatever” başlığıyla, R. Macksey ve E. Donato’nun yayına hazırladığı tutanak kitabında (1970) yer alır. Derrida’nın “Structure, Sign and Play in the Discourse of the Human Sciences” metni de aynı toplantıda sunulmuştur. ↩︎
  3. J. Lacan, “Ouverture de ce recueil”, Écrits, Paris: Seuil, 1966. Buffon’un 1753’te Fransız Akademisi’ne kabul konuşmasında söylediği “Le style est l’homme même” sözü, Lacan’ın açılış metninin ilk cümlesinde yeniden ele alınır. ↩︎
  4. J.-A. Miller, Entretien sur Le Séminaire avec François Ansermet, Paris: Navarin, 1985. ↩︎
  5. J. Lacan, “Postface au Séminaire XI” (1973), ilk kez on birinci seminerin Seuil baskısında yayımlanmıştır: “Une transcription, voici un mot que je découvre grâce à la modestie de J.-A. M., Jacques-Alain Miller de son nom : ce qui se lit passe à travers l’écriture en y restant indemne.” ↩︎
  6. Yirmi ikinci (R.S.I.) ve yirmi dördüncü (L’insu que sait de l’une-bévue s’aile à mourre) seminerler Ornicar? dergisinin sırasıyla 2–5. ve 12–18. sayılarında yayımlanmıştır; 1980’deki son seminerin, Dissolution’ın, dersleri de aynı derginin 20–23. sayılarında yer alır. Bunların hiçbiri Seuil dizisinde birer kitap olarak çıkmamıştır. ↩︎
  7. J. Lacan, Écrits: The First Complete Edition in English, çev. B. Fink, H. Fink ve R. Grigg ile, New York: W. W. Norton, 2006. ↩︎
  8. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 1975, s. 108. Lacan aynı bağlamda, matemin aktarılabilirliğinin ancak dilin, yani bir sözün eşliğinde gerçekleştiğini de vurgular. ↩︎
  9. J. Lacan, “Lituraterre” (1971), Autres écrits, Paris: Seuil, 2001. Başlık, Latince litura (silinti, karalama) ile littérature ve terre kelimeleri arasında bir oyun kurar. ↩︎
  10. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 1973, 15 Ocak 1964 tarihli ders. Bir önceki yıl, 20 Kasım 1963’te başlayan Les Noms-du-Père semineri, Lacan’ın Sainte-Anne’daki tek dersinden sonra yarıda kalmıştı; bu ders 2005’te Des Noms-du-Père başlığıyla ayrıca yayımlanmıştır. ↩︎

Kaynakça

  • Lacan, J. (1966). Écrits. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (1970). Of Structure as an Inmixing of an Otherness Prerequisite to Any Subject Whatever. R. Macksey ve E. Donato (yay. haz.), The Languages of Criticism and the Sciences of Man: The Structuralist Controversy içinde. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
  • Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973). Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2001). Autres écrits. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2005). Des Noms-du-Père. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2006). Écrits: The First Complete Edition in English (çev. B. Fink, H. Fink ve R. Grigg ile). New York: W. W. Norton.
  • Lacan, J. (2023). Premiers écrits. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2023). Le Séminaire, Livre XIV: La logique du fantasme (1966–1967). Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2026). Le Séminaire, Livre XIII: L’objet de la psychanalyse (1965–1966). Paris: Seuil.
  • Miller, J.-A. (1966). La suture: Éléments de la logique du signifiant. Cahiers pour l’analyse, 1.
  • Miller, J.-A. (1985). Entretien sur Le Séminaire avec François Ansermet. Paris: Navarin.
  • Roudinesco, E. (1993). Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée. Paris: Fayard.