Büyük Başka: Lacan’da Dil, Yasa ve “Che vuoi?” Sorusu

I

Büyük Başka kavramının bir doğum yeri varsa, o da 1930’ların Paris’inde, Yüksek Araştırmalar Pratik Okulu’nun küçük bir dersliğidir. Rus kökenli filozof Alexandre Kojève, 1933’ten 1939’a kadar burada Hegel’in Tinin Fenomenolojisi üzerine dersler verdi ve bu derslerin dinleyicileri arasında, sonradan yirminci yüzyıl Fransız düşüncesine yön verecek isimler vardı: Georges Bataille, Raymond Queneau, Maurice Merleau-Ponty, Raymond Aron ve genç bir psikiyatr olan Jacques Lacan. Kojève’in Hegel okumasının merkezinde efendi ile köle diyalektiği ve bir tez durur: İnsan arzusu, hayvansı ihtiyaçtan farklı olarak, bir nesneye değil, bir başka arzuya yönelir; insan, ötekinin arzusunu arzular, yani tanınmayı arzular.¹

Lacan bu tezi hiçbir zaman bırakmadı; ama onu köklü biçimde dönüştürdü. Kojève’de tanınma, iki bilinç arasında, ölüm kalım mücadelesine varabilen bir karşılaşmada oynanır. Lacan ise 1950’lerin başından itibaren, iki özne arasındaki bu karşılaşmanın her zaman üçüncü bir yerin, dilin ve yasanın içinde gerçekleştiğini göstermeye çalışır. İki kişi birbirine ancak bir dilin içinde seslenebilir; ve bu dil, ikisinden de önce vardır, ikisinin de dışındadır. Büyük Başka, bu üçüncü yerin adıdır.

Kavramın bir başka, daha eski kökü Freud’un kendisindedir. Freud Düşlerin Yorumu’nda, on dokuzuncu yüzyıl psikofiziğinin kurucusu Gustav Theodor Fechner’den bir düşünce aktarır: Düşlerin sahnesi, uyanık zihin hayatının sahnesinden başka bir sahnedir. Fechner’e göre düşlerin tuhaflığı, yalnızca uyanık düşüncenin zayıflamış bir biçimi olarak açıklanamaz; düş başka bir yerde, başka kurallarla oynanır.² Freud bu “başka sahne”yi, Almanca andere Schauplatz’ı, bilinçdışının yeri için kullanır. Lacan da Büyük Başka’dan söz ederken bu ifadeyi sık sık anar: Bilinçdışı, öznenin bilinçli konuşmasının yanında, onun bilmeden konuştuğu başka bir sahnedir. Öznenin söylediği her cümle iki sahnede birden oynanır: Birinde bir şey anlatır, ötekinde, onun haberi olmadan, bambaşka bir şey söyler. Bir sürçme, bir unutma, bir düş, bir an için yerinden oynayan tek bir kelime, bu iki sahnenin birbirine değdiği anlardır.

II

Kavramı anlamanın ilk adımı, Lacan’ın 1955 civarında açıkça yaptığı bir ayrımdır. Küçük başka, Fransızca autre, kısaca a, öznenin kendine benzer olarak gördüğü, ayna imgesinden türeyen öteki insandır. Bu ilişki Hayali düzene aittir: hayranlık, özdeşleşme, kıskançlık ve rekabet bu eksende işler. Ayna evresinde çocuk kendi imgesini bir başkasının bedeninde tanır ve bu tanıma, aynı anda bir yabancılaşmadır. Büyük Başka ise, Autre, kısaca A, benzer değildir; özneyle simetrik bir ilişkiye girmez. Öznenin kendisini içinde bulduğu, ondan önce var olan ve onu belirleyen dil ve yasa düzenidir. Çocuk doğmadan önce adı konmuştur, hakkında konuşulmuştur, bir soyağacına, bir aile hikâyesine, bir arzuya yerleştirilmiştir. Bu düzen Semboliktir ve Büyük Başka, bu düzenin özneye yönelen yüzüdür.

Öznenin karşılaştığı ilk Büyük Başka, somut bir kişidir: bebeğe bakan, onun çığlığını duyan ve ona bir anlam veren kişi, çoğu zaman anne. Bebeğin çığlığı kendi başına bir şey söylemez; açlık mı, ağrı mı, yalnızlık mı olduğu belli değildir. Anne çığlığa bir yanıt verdiğinde, onu bir talep olarak yorumlar: “Acıktın mı?”, “Üşüdün mü?”, “Beni mi istiyorsun?” Bebeğin sesi, annenin yanıtıyla birlikte geriye dönük olarak bir anlam kazanır. Lacan bu yapıyı, Lévi-Strauss’la bir konuşmasından aldığını söylediği bir formülle anlatır: Gönderici kendi mesajını alıcıdan ters çevrilmiş bir biçimde alır.³ Konuşan, ne söylediğini ancak karşısındakinden dönen yanıtla öğrenir. Bu, yalnızca bebeklik için geçerli bir durum değildir. Analizde de analizan, kendi sözünün anlamını, analistin bir kelimeyi tekrar etmesiyle, bir noktalamayla, bir sessizlikle, ilk kez duyar.

Lacan bu ayrımı ikinci seminerinde, 1954–1955 yıllarında, L şeması adı verilen bir çizimle formüle eder. Şemanın dört köşesinde özne, ben, benin imgesi olan benzer öteki ve Büyük Başka yer alır. Ben ile benzerinin arasındaki eksen Hayali ilişkiyi gösterir; Büyük Başka’dan özneye uzanan eksen ise bilinçdışının, öznenin kendisi hakkında bilmediği sözün eksenidir. Şemanın öğrettiği şey, Büyük Başka’dan gelen sözün özneye doğrudan ulaşmadığı, Hayali eksen tarafından kesildiği, saptırıldığıdır.⁴ Benin kendini tanıdığı imgeler, öznenin hakikatini hem taşır hem de örter. Lacan’ın bu dönemde sık sık tekrarladığı formül, şemanın özüdür: Bilinçdışı, Başka’nın söylemidir. Bilinçdışı bireyin içinde saklı bir öz değildir; öznenin dışından, dilin ve aile tarihinin sözünden gelir. Bir anne babanın dile getirmediği bir yas, bir ailede kuşaktan kuşağa aktarılan bir sır, bir çocuğun adına yüklenen bir beklenti, öznenin bilinçdışını biçimlendiren Başka’nın söylemine örnektir.

Büyük Başka’nın konuşmanın içindeki işlevini Lacan, bir yıl sonraki seminerinde, Fransızcanın sunduğu ince bir dilbilgisi farkıyla gösterir. İki cümleyi karşılaştırır: Tu es celui qui me suivras ve Tu es celui qui me suivra. İkisi de “Sen beni izleyecek olansın” anlamına gelir; ama birincisinde fiil ikinci tekil şahısla, ikincisinde üçüncü tekil şahısla çekilmiştir. İkinci cümle bir tespittir, belki bir kehanet: Konuşan, karşısındakinin onu izleyeceğini bilir ya da tahmin eder. Birinci cümle ise bir çağrı, bir görevlendirme, bir ahittir: Fiil karşıdakine doğrudan seslenir ve onu, bu sözü kabul etmeye ya da reddetmeye davet eder.⁵ Türkçede bu fark aynı biçimde kurulamaz, ama sezgisi tanıdıktır. “Sen benim kocamsın” diyen bir kadın, bir bilgi aktarmaz; karşısındakini bir yere yerleştirir ve bu yerleştirmeyle kendisini de bir yere bağlar. Lacan’a göre bu tür sözler, iki kişinin arasında değil, onların ikisinin de tanık olarak çağırdığı üçüncü bir yerde, Büyük Başka’da geçerlilik kazanır. Bir yemin, bir evlilik, bir söz verme, yalnızca iki kişi arasında yapılsa bile, bir tanığa, bir yasaya, bir dile seslenir.

Büyük Başka’nın konuşmadaki bu yeri, Lacan’ın 1964’teki seminerinde ele aldığı eski bir mantık bilmecesinde de görünür: yalancı paradoksu. “Yalan söylüyorum” diyen biri doğru mu söylemektedir, yalan mı? Doğru söylüyorsa yalan söylüyordur; yalan söylüyorsa doğru söylüyordur. Lacan’a göre paradoks, yalnızca iki ayrı düzeyi birbirine karıştırdığımızda doğar: söylenen cümlenin öznesi ile o cümleyi söyleyen öznenin, yani söz ile söyleyişin düzeyleri. “Yalan söylüyorum” cümlesini söyleyen kişi, söylediği şeyin içinde yalan söyleyen biri olarak görünür; ama söyleyişin düzeyinde, bize bir hakikat iletir.⁶ Lacan bu ayrımı klinikte bir analizanın “sizi aldatıyorum” dediği bir an üzerinden düşünür. Analist bu cümleyi, söylenen içeriğin düzeyinde değil, söyleyişin düzeyinde duyar ve ona mesajını tersine çevrilmiş biçimde geri verebilir: Beni aldattığınızı söylerken, bana hakikati söylüyorsunuz. Büyük Başka, bu iki düzeyin birbirinden ayrıldığı, cümlenin söyleyenin bilmediği anlamının duyulabildiği yerdir.

III

Lacan Büyük Başka’nın nasıl işlediğini göstermek için, beklenmedik bir biçimde, bir polisiye öyküye başvurur. Edgar Allan Poe’nun 1844’te yayımlanan Çalınan Mektup’unda, kraliyet dairesinde kraliçe, kralın bilmemesi gereken bir mektubu okurken kral içeri girer. Kraliçe mektubu saklamak yerine masanın üzerinde, açık bırakır; çünkü onu saklamaya çalışmak dikkat çekecektir. O sırada içeri giren bakan, durumu bir bakışta kavrar, kendi cebinden benzer bir mektup çıkarıp onunkiyle değiştirir ve kraliçenin gözü önünde, kralın varlığı yüzünden hiçbir şey yapamayacağını bilerek, mektubu alıp gider. Polis bakanın evini aylarca santim santim arar, ama mektubu bulamaz. Dedektif Dupin ise mektubu ilk ziyaretinde, bir kart rafında, en göze batan yerde, buruşturulmuş ve tersine katlanmış olarak bulur; bir sonraki ziyaretinde de onu kendi hazırladığı bir benzeriyle değiştirir.

Polisin başarısızlığı Lacan’ın yorumunun ilk ipucudur. Polis mektubu bir nesne gibi arar: masaların ayaklarını oyar, kitapların ciltlerini söker, döşemenin aralıklarını mikroskopla inceler. Polis için gizlenmiş bir şey, uzayda bir yere konmuş, bir kılıfın, bir oyuğun içine saklanmış bir şeydir. Lacan bu mantığın kör noktasını bir kütüphane benzetmesiyle gösterir: Bir kütüphanede bir kitap kaybolduğunda, katalog fişine kitabın “yerinde olmadığı” yazılır; oysa kitap belki yan raftadır. Lacan’a göre gizlenmiş olan, yalnızca yerinde eksik olandır.⁷ Mektup bir nesne değil, bir gösterendir; ve bir gösteren, en göze batan yerde bile gizli kalabilir. Dupin’in başarısı, mektubun nerede saklandığını değil, nasıl bir dolaşımın içinde olduğunu düşünmesinden gelir.

Lacan 1955’te bu öykü üzerine verdiği seminerde, sonradan Écrits’nin açılış metni olacak bir yoruma ulaşır: Öyküde asıl özne mektubun kendisidir. Mektubun içeriğini okur hiçbir zaman öğrenmez; ama mektup, el değiştirdikçe, onu tutan herkesin konumunu belirler. Mektubu elinde bulunduran, kraliçenin konumuna, yani görülmeden gören ama görüldüğünü göremeyen birinin konumuna düşer; bakan da, sonra Dupin de, mektubu ele geçirdikleri an aynı yapının içine yerleşir.⁸ Lacan’ın gösterdiği şey, göstereni, yani dilin en küçük biriminin, öznelerin iradesinden bağımsız olarak onların yerini, eylemini ve kaderini belirleyebildiğidir. Büyük Başka, bu dolaşımın gerçekleştiği yerdir. Metnin son cümlesi, Lacan’ın en çok alıntılanan cümlelerinden biri olacaktır: Bir mektup her zaman yerine ulaşır.

Öykünün sonu, Lacan’ın okumasında ayrı bir yer tutar. Dupin, bakanın evinden aldığı mektubun yerine bıraktığı sahte mektubun içine, bakanın el yazısını tanıyacağını bildiği bir şey yazar: on sekizinci yüzyıl Fransız oyun yazarı Crébillon’un Atreus ve Thyestes tragedyasından iki dize. Un dessein si funeste, / S’il n’est digne d’Atrée, est digne de Thyeste: Bu kadar uğursuz bir tasarı, Atreus’a layık değilse bile Thyestes’e layıktır.⁹ Dupin, mektubu soğukkanlı bir dedektif olarak ele geçirdiğini sanır; ama tam da onu yerine koyduğu anda, bir intikam imzası bırakır, öfkesini ele verir. Lacan bunu, mektubun dolaşımının, onu tutan herkesi kendi yapısına çektiğinin son kanıtı olarak okur. Mektubu elinde tutan, ne kadar zeki olursa olsun, mektubun konumunu, yani bir gizin, bir tutkunun, bir borcun taşıyıcısı olmayı devralır. Dupin, öyküyü bitiren kişi olarak değil, mektubun bir sonraki durağı olarak öyküden çıkar.

IV

Lacan’ın Kojève’den devraldığı formül, onun elinde yeni bir anlam kazanır: İnsanın arzusu Başka’nın arzusudur. Fransızcadaki ilgi ekinin belirsizliği burada bir zenginliktir ve cümle en az iki biçimde okunmalıdır. Birincisi, özne Başka’nın arzuladığını arzular: Arzumuzun nesneleri, çevremizin, kültürümüzün, ailemizin değer verdiği, arzuladığı nesnelerdir. İkincisi ve daha temeli, özne Başka tarafından arzulanmayı arzular: Başka’nın arzusunun nesnesi olmak, onun için bir şey olmak ister.

Bu durum özneyi kaçınılmaz bir soruyla karşı karşıya bırakır ve Lacan bu soruya, 1960’ta Royaumont’ta sunduğu Öznenin Altüst Oluşu ve Freudcu Bilinçdışında Arzunun Diyalektiği metninde, on sekizinci yüzyıldan ödünç aldığı bir adı verir. Jacques Cazotte’un 1772’de yayımlanan fantastik romanı Âşık Şeytan’da genç İspanyol subayı Alvare, Napoli yakınlarındaki Portici’nin harabelerinde, bir arkadaşının telkiniyle şeytanı çağırır. Bir pencereden iri kulaklı, korkunç bir deve başı belirir ve gök gürültüsünü andıran bir sesle tek bir soru sorar: Che vuoi?, yani “Ne istiyorsun?”¹⁰ Lacan’ın arzu grafiğinde bu soru, öznenin Başka’dan bir yanıt beklediği yerden özneye geri döner ve ona kendi arzusunun yolunu gösterir.¹¹ Soru aslında şöyle duyulur: Benden ne istiyorsun? Senin için neyim?

Bu sorunun edebiyattaki en yoğun biçimi, Franz Kafka’nın 1915’te yayımladığı kısa bir meseldir: “Kanun Önünde”. Taşradan gelen bir adam, Kanun’a girmek ister; ama kapının önünde bir kapıcı durmaktadır ve ona şimdi giremeyeceğini söyler. Kapı açıktır, kapıcı kenara çekilir, adam içeriye bakar. Kapıcı güler: Bu kadar istiyorsan, yasağıma rağmen girmeyi dene; ama ben güçlüyüm ve en alt kapıcıyım, içeride her salonda benden daha güçlü kapıcılar var. Adam beklemeye karar verir. Yıllarca kapının önünde oturur, kapıcıya yalvarır, ona rüşvet verir, kürk yakasındaki pirelere bile yardım etmeleri için yakarır. Ölüm döşeğinde son bir soru sorar: Herkes Kanun’a ulaşmak istediğine göre, nasıl oluyor da bunca yıl içinde benden başka kimse girmek için gelmedi? Kapıcı, adamın sonunun geldiğini görerek, onun sağırlaşmış kulağına bağırır: Buradan başka hiç kimse giremezdi, çünkü bu giriş yalnızca senin için yapılmıştı. Şimdi gidip onu kapatıyorum.¹² Meselin tekinsizliği, Kanun’un, yani Büyük Başka’nın, adamdan ne istediğinin hiçbir zaman söylenmemesindedir. Kapı açıktır, yasak bir yasadan çok bir erteleme gibidir, kapıcının ardında ne olduğu bilinmez. Adam bütün hayatını, Başka’nın arzusunu çözmeye, onun izin vermesini beklemeye harcar. Kapının yalnızca kendisi için yapılmış olması, yani arzunun en tekil sorusunun tam da onun sorusu olması, ancak sonunda, kapı kapanırken duyulur.

Öznenin fantazmı, bu soruya verilmiş bilinçdışı bir yanıttır. Fantazm, Başka’nın ne istediğine ve öznenin onun arzusunda neyin yerini tuttuğuna dair bir senaryo kurar ve böylece sorunun açtığı uçurumun üzerine bir köprü atar. Sorunun yanıtsız kaldığı, fantazmın işlemez hâle geldiği yerde ise kaygı belirir. Lacan’ın onuncu seminerde kaygıyı Başka’nın arzusu karşısında yaşanan belirsizlikle ilişkilendirmesi, bu yapının doğrudan bir sonucudur.

V

Lacan bir süre, Başka’nın tutarlılığını bir gösterene dayandırmayı denedi. 1958’de psikozun tedavisi üzerine yazdığı uzun metinde, Baba’nın Adı’nı, gösterenin yeri olarak Başka’nın içinde, yasanın yeri olarak Başka’yı gösteren gösteren diye tanımladı.¹³ Baba’nın Adı, bu anlamda, dilin içinde dilin kendisine bir yasa, bir zemin, bir güvence veren gösterendi. Psikoz, bu gösterenin ilga edildiği, dilin güvencesiz kaldığı, anlamın kapitone noktalarından yoksun olarak kaydığı yapıydı. Ama bu çözüm uzun sürmedi. Lacan’ın öğretisinin 1950’lerin sonundaki dönüm noktası, Büyük Başka’nın kendisinin de eksik olduğunun keşfidir. Eğer Büyük Başka anlamın garantörü olsaydı, onun da garantisini verecek bir başka Başka’ya, onun da bir başkasına ihtiyaç duyulurdu. Lacan bu sonsuz geri gidişi, Öznenin Altüst Oluşu’nda tek bir ilkeyle keser: Başka’nın Başkası yoktur. Dil kendi kendini temellendiremez; hiçbir söylemin dışında, o söylemin hakikatini güvenceye alacak bir son söz yoktur. Lacan bu eksikliği, arzu grafiğinin en üst katında, üzeri çizili bir harfle yazar: Başka’daki eksikliğin göstereni. Öznenin bölünmüşlüğü, Başka’nın bu eksikliğine karşılık gelir.

Bu tezin felsefe tarihindeki karşılığı, Descartes’ın aldatmayan Tanrısıdır. Descartes 1641’de yayımladığı Meditasyonlar’da, her şeyden kuşku duyabileceği bir noktaya kadar gider; belki de kötü niyetli bir cin onu sürekli aldatmaktadır. Bu kuşkudan, düşünen bir şey olarak kendi varlığının kesinliğiyle çıkar; ama dış dünyanın ve açık seçik fikirlerin doğruluğunu güvenceye almak için bir Tanrı’ya, mükemmel olduğu için aldatmayan bir Tanrı’ya ihtiyaç duyar.¹⁴ Lacan’ın gözünde bu Tanrı, Büyük Başka’nın felsefedeki en saf biçimidir: hakikatin garantörü, son söz. Lacan’ın sık sık andığı bir başka cümle de aynı garantiyi bilim için dile getirir. Einstein, Tanrı’nın kurnaz olduğunu, ama kötü niyetli olmadığını söylemişti: Doğa sırlarını kolay vermez, ama bizi kasten aldatmaz. Psikanalizin keşfi, öznenin karşısındaki Başka’nın böyle bir garantiyi hiçbir zaman tam olarak veremediğidir. Başka kötü niyetli değildir; ama eksiktir, tutarsızdır, kendi hakikatini bilmez.

Bu tespit yalnızca kuramsal değil, derin bir etik sonuç da taşır. Özne, eksiksiz bir Başka’ya, yani her şeyi bilen bir otoriteye, kusursuz bir ebeveyne, nihai bir hakikate yaslanarak kendi arzusunun sorumluluğundan kaçamaz. Lacan’ın sonraki yıllarda daha da keskinleştireceği formül, “Başka yoktur”, bu düşüncenin vardığı yerdir.¹⁵ Bu, dilin ve yasanın ortadan kalktığı anlamına gelmez; onların hiçbir zaman kendi kendilerini tamamlayamayacakları, her zaman bir eksik taşıyacakları anlamına gelir.

VI

Klinik yapılar, öznenin Büyük Başka ile kurduğu ilişkinin farklı biçimleri olarak okunabilir. Obsesyonel nevrozda özne, Başka’nın arzusunu yok saymaya ya da onu kontrol altında tutmaya çalışır; kuralların, listelerin ve ritüellerin ardında, Başka’nın arzusuyla karşılaşma kaygısı vardır. Histeride özne, Başka’nın arzusunu sorgular, onun eksikliğini kışkırtır, kendisini bu eksikliği tamamlayan nesne olarak sunar ya da bu konumdan son anda kaçar. Freud’un Düşlerin Yorumu’nda anlattığı bir düş, bu yapıyı küçük bir sahnede toplar. Freud’un “esprili kasap karısı” diye andığı bir hastası, bir akşam yemeği vermek istediğini, ama evde biraz füme somondan başka bir şey bulunmadığını, alışverişe çıkmak istediğini, ama pazar öğleden sonrası olduğu için bütün dükkânların kapalı olduğunu düşler. Yemek veremez. Freud’un yorumunda düş, hastanın bir arkadaşının, kocasının beğendiği ama çok zayıf olan bir kadının, yemeğe davet edilip kilo alma isteğini boşa çıkarır. Ama düşün daha derin bir katmanı vardır: Hasta, gerçek hayatta da çok sevdiği havyardan kocasının kendisine her gün almasını istememiş, bu arzusunu bilerek doyurulmamış bırakmıştır.¹⁶ Lacan’ın okumasında histerik özne, doyurulmuş bir arzunun Başka’nın arzusunu da sona erdireceğinden korkar; arzunun eksik kalmasını, Başka’nın eksiğinin açık kalmasını ister. Psikozda ise Başka eksikliğiyle değil, tehditkâr bir doluluk içinde belirebilir: özneyi izleyen, onunla konuşan, ondan bir şey isteyen, ona hiçbir mesafe bırakmayan bir Başka.

Saplantı nevrozunun Başka ile ilişkisi, Freud’un 1909’da yayımladığı Sıçan Adam vakasında olağanüstü bir açıklıkla görülür. Hasta, Freud’un yazdığına göre yirmi dokuz yaşında, hukuk eğitimi almış genç bir adamdır. Askerî tatbikatlar sırasında, zalimliğiyle tanınan bir yüzbaşı ona Doğu’da uygulandığı söylenen bir işkenceyi anlatmış, bir kabın içine konan sıçanların mahkûmun bedenine girmesini tarif etmiştir. O andan itibaren hasta, bu cezanın sevdiği kadına ve babasına uygulanacağı düşüncesiyle boğuşmaya başlar.¹⁷ Tuhaf olan, babasının yıllar önce ölmüş olmasıdır. Ölü bir babanın cezalandırılmasından korkulmaktadır. Saplantılı düşünceler, karmaşık ritüeller, kendi kendine verilen yeminler ve bu yeminleri bozma korkusu, hastanın hayatını, ödenmesi imkânsız bir borcun etrafında düzenler.

Lacan bu vakayı birçok kez yeniden okur ve saplantı nevrozunun yapısını, ölmüş ya da ölmesi beklenen bir efendiye, bir Başka’ya bağlılık olarak tanımlar. Saplantılı özne, Başka’nın arzusuyla karşılaşmamak için onu sürekli denetlemeye, onun yerine kurallar koymaya, borcunu ödeyip hesabı kapatmaya çalışır; ama hesap hiçbir zaman kapanmaz. Başka’nın ölmüş olması, onun arzusunu ortadan kaldırmaz; tam tersine, artık hiç değiştirilemeyecek bir buyruk olarak sabitler. Saplantılı öznenin bekleyişi, Lacan’ın deyişiyle, efendinin ölümünün beklenmesidir: O öldüğünde yaşamaya başlayacağını düşünür, ama o öldüğünde de yaşamaya başlamaz.

Analitik durumda analist, analizan için zaman zaman Büyük Başka’nın yerine yerleştirilir: bildiğine, yargıladığına, bir şey beklediğine inanılan biri. Bu yerleştirme aktarımın temelidir. Ama analistin işi bu yeri doldurmak değil, onu boş tutarak analizanın kendi sorusuyla karşılaşmasına imkân tanımaktır. Lacan 1958’de tedavinin yönelimi üzerine yazdığı metinde, analistin konumunu briç oyunundan bir benzetmeyle anlatır: Analist, oyunda kartları açık duran, kendi adına oynamayan “ölü”nün yerini almalıdır. Briçte ölü, elini masaya açık seren ve oyunu ortağına bırakan oyuncudur; analist de kendi duygularını, yargılarını ve tercihlerini oyundan çeker, böylece analizanın kendi kartlarını, yani kendi arzusunu görebileceği bir yer açar.¹⁸ Analizanın kendi arzusunu duyabilmesi, ancak analistin kendi arzusunu, onaylarını ve önerilerini bu oyuna katmamasıyla mümkündür.

Bugün, geleneksel otoritelerin zayıfladığı, büyük anlatıların inandırıcılığını yitirdiği bir dünyada, Büyük Başka kavramı belki her zamankinden daha fazla düşündürücüdür. Jacques-Alain Miller ile Éric Laurent’ın 1990’ların ortasında verdikleri bir seminerin başlığı, bu durumu özetler: Var olmayan Başka ve etik kurulları. Başka’nın tutarlılığına artık inanılmadığı yerde, onun yerini dolduracak sayısız küçük merci, uzman, kurul ve ekran belirir. Slavoj Žižek, Büyük Başka’nın gündelik hayattaki bu işleyişini, televizyon dizilerinin hazır kahkahalarıyla anlatmayı sever. Bir sahnenin arkasından duyulan kayıtlı kahkaha, seyircinin yerine güler; seyirci kendisi gülmese bile, sahnenin komik olduğu kaydedilmiş, onaylanmıştır. Žižek’e göre bu küçük düzenek, Büyük Başka’nın yapısını kusursuzca gösterir: Bizim yerimize inanan, bizim yerimize hisseden, bizim yerimize bilen bir yer.¹⁹ Bugün bu yer, bir ekranın arkasındaki sayısız bakışa dağılmıştır. Ona bir de, kendi adı olmayan yeni bir Başka eklenmiştir: neyi izleyeceğimizi, neyi okuyacağımızı, neyi satın alacağımızı, kiminle tanışacağımızı bizden önce bilen öneri düzenekleri. Cazotte’un şeytanı “Ne istiyorsun?” diye soruyordu ve bu soru, ne kadar korkutucu olursa olsun, özneye kendi arzusunu sorma imkânı bırakıyordu. Yeni Başka ise sormaz; yanıtı, soru sorulmadan önce verir. Özne, ne istediğini bilmeden, kendisine sunulanı istemeye başlar. Sosyal medyanın bitmeyen bakışı, bu yeni Başka’nın en tanıdık biçimidir: Her paylaşımın ardında, “Benden ne istiyorsun? Senin için neyim?” sorusunun dijital bir yankısı duyulur. Psikanalizin bu soruya önerdiği yanıt değişmemiştir: Başka’nın arzusunu çözmeye çalışmak yerine, kendi arzumuzun sorusunu üstlenmek.

Notlar

1. A. Kojève, Introduction à la lecture de Hegel (1947). Kitap, Raymond Queneau’nun derlediği ders notlarından oluşur. ↩︎
2. S. Freud, Die Traumdeutung (1900), Gesammelte Werke, II–III, birinci bölüm ve yedinci bölüm. Freud’un aktardığı ifade Fechner’in Elemente der Psychophysik (1860) kitabından gelir: der Schauplatz der Träume, düşlerin sahnesi, uyanık tasarım hayatının sahnesinden başkadır. ↩︎
3. Formül Lacan’ın 1950’lerdeki metinlerinde sık sık tekrar eder; örneğin “Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse” (1953), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Lacan, arzu grafiğinde Başka’dan gelen bu anlamı s(A) diye yazar: Başka’nın anlamlandırması. ↩︎
4. J. Lacan, Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955), Paris: Seuil, 1978; şema ayrıca “Le séminaire sur ‘La Lettre volée’” metninde yer alır, Écrits (1966). ↩︎
5. J. Lacan, Le Séminaire, Livre III: Les psychoses (1955–1956), Paris: Seuil, 1981. Lacan bu farkı, öznenin sözünün karşıdakine yalnızca bir bilgi iletmediği, onu bir konuma yerleştirdiği ve böylece kendisini de bir konuma bağladığı “dolu söz” kavramını açmak için kullanır. ↩︎
6. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964), Paris: Seuil, 1973, “Analyse et vérité” başlıklı bölüm. Lacan aynı yerde “Seni aldatıyorum” cümlesini ele alır ve analistin bu cümleyi, analizana kendi mesajını gerçek anlamıyla geri veren bir yerden duyabileceğini söyler: “Seni aldatıyorum derken, bana gönderdiğin şey, hakikati söylediğindir.” ↩︎
7. Lacan, “Le séminaire sur ‘La Lettre volée’”, Écrits: « ne peut être caché que ce qui manque à sa place ». Lacan bu ifadeyle gerçek bir nesne ile bir göstereni ayırır: Gerçek olan hep yerindedir, onu ne kadar yerinden oynatsanız da yanınızda taşırsınız; yalnızca bir gösteren yerinde eksik olabilir. ↩︎
8. J. Lacan, “Le séminaire sur ‘La Lettre volée’” (1955), Écrits, s. 11–61. Jacques Derrida bu okumaya 1975’te “Le facteur de la vérité” başlıklı uzun bir eleştiriyle yanıt vermiştir. ↩︎
9. E. A. Poe, “The Purloined Letter” (1844). Dupin dizeleri, bakanın bir zamanlar Viyana’da kendisine yaptığı bir kötülüğe karşılık olarak yazdığını açıklar. Atreus ile Thyestes, birbirine korkunç intikamlar hazırlayan iki kardeştir; Atreus, kardeşi Thyestes’e kendi çocuklarının etini yedirir. ↩︎
10. J. Cazotte, Le Diable amoureux (1772). Şeytan sonra bir köpeğe, ardından da Biondetta adlı bir genç kadına dönüşür. ↩︎
11. J. Lacan, “Subversion du sujet et dialectique du désir dans l’inconscient freudien” (1960), Écrits, s. 793–827. ↩︎
12. F. Kafka, “Vor dem Gesetz” (1915), ilk olarak Prag’daki Yahudi haftalık dergisi Selbstwehr’de yayımlandı; daha sonra Ein Landarzt (1919) derlemesine alındı ve Der Process romanının “Katedralde” bölümünde bir rahibin ağzından yeniden anlatıldı. ↩︎
13. J. Lacan, “D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose” (1958), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Bu tanımla Baba’nın Adı, Başka’nın Başkası gibi, dilin kendisini yasayla güvenceye alan bir üst gösteren olarak işlev görür. ↩︎
14. R. Descartes, Meditationes de prima philosophia (1641), birinci ve üçüncü meditasyonlar. Lacan’ın Descartes’la ilişkisi için bkz. özellikle “La science et la vérité” (1965), Écrits, Paris: Seuil, 1966. ↩︎
15. Lacan bu yöndeki düşüncesini özellikle D’un Autre à l’autre (1968–1969) seminerinde, Başka’nın tutarsızlığı üzerinden geliştirir. “Başka yoktur” ifadesi, Lacancı yazında büyük ölçüde J.-A. Miller ile É. Laurent’ın aşağıda andığım seminerinin başlığıyla yaygınlaşmıştır. ↩︎
16. S. Freud, Die Traumdeutung (1900), dördüncü bölüm. Lacan düşü “La direction de la cure” (1958) metninde uzun uzun yeniden okur ve hastanın doyurulmamış bir arzuya duyduğu arzuyu, histerik öznenin Başka’nın arzusunu ayakta tutma biçimi olarak yorumlar. ↩︎
17. S. Freud, “Bemerkungen über einen Fall von Zwangsneurose” (1909), Gesammelte Werke, VII; SE X. Freud’un vaka notlarının bir bölümü sonradan bulunmuş ve yayımlanmıştır; bu notlar, tedavinin gidişine dair yayımlanmış metinden daha ayrıntılı bir tablo sunar. ↩︎
18. J. Lacan, “La direction de la cure et les principes de son pouvoir” (1958), Écrits, s. 585–645. ↩︎
19. S. Žižek, The Plague of Fantasies, London: Verso, 1997; How to Read Lacan, London: Granta, 2006. Žižek bu yapıyı, Avusturyalı filozof Robert Pfaller’ın 1990’larda önerdiği “içedilgenlik”, Interpassivität kavramıyla ilişkilendirir: Başkasına, bir nesneye ya da bir düzeneğe bizim adımıza bir duyguyu yaşatma. ↩︎

Kaynakça

• Cazotte, J. (1772). Le Diable amoureux. Paris.
• Derrida, J. (1975). Le facteur de la vérité. Poétique, 21.
• Descartes, R. (1641). Meditationes de prima philosophia. Paris: Soly.
• Freud, S. (1900). Die Traumdeutung. Gesammelte Werke, II–III.
• Freud, S. (1909). Bemerkungen über einen Fall von Zwangsneurose. Gesammelte Werke, VII; SE X.
• Kojève, A. (1947). Introduction à la lecture de Hegel. Paris: Gallimard.
• Lacan, J. (1966). Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse (1953); Le séminaire sur « La Lettre volée » (1955); D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose (1958); La direction de la cure et les principes de son pouvoir (1958); Subversion du sujet et dialectique du désir dans l’inconscient freudien (1960). Écrits içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1978). Le Séminaire, Livre II (1954–1955). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1981). Le Séminaire, Livre III: Les psychoses (1955–1956). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
• Kafka, F. (1919). Vor dem Gesetz (1915). Ein Landarzt içinde. München ve Leipzig: Kurt Wolff.
• Lacan, J. (2004). Le Séminaire, Livre X: L’angoisse (1962–1963). Paris: Seuil.
• Poe, E. A. (1844). The Purloined Letter. The Gift for 1845. Philadelphia.
• Žižek, S. (1997). The Plague of Fantasies. London: Verso.
• Žižek, S. (2006). How to Read Lacan. London: Granta.