Kıskançlık: Augustinus’tan Proust’a Aşkın Gölgesi

I

Augustinus, dördüncü yüzyılın son yıllarında kaleme aldığı İtiraflar’ın ilk kitabında, kendi bebekliğini hatırlayamadığını, onu ancak başka bebekleri izleyerek tahmin edebildiğini söyler ve bu tahminin içine, insan doğasına dair yazılmış en kısa ve en sarsıcı gözlemlerden birini yerleştirir: “Kıskanç bir küçük çocuk gördüm ve buna tanık oldum: Henüz konuşmuyordu, ama sütkardeşine solgun bir yüz ve acı bir bakışla bakıyordu.” Augustinus bu gözlemi bebeklerin masumiyetine dair yaygın kanıyı sarsmak için aktarır ve aynı paragrafta ünlü sonucunu çıkarır: Bebeklerde masum olan zihin değil, uzuvların zayıflığıdır.¹

Lacan bu sahneye en az iki kez döner: 1938’de Fransız Ansiklopedisi için yazdığı aile kompleksleri üzerine uzun metinde ve on yıl sonra Brüksel’de verdiği saldırganlık konferansında.² Lacan’ın Augustinus’tan ayrıldığı yer, sahnede bir günah değil, bir yapı görmesidir. Çocuk henüz bir kelime bilmez; ama kendi yerinde, annenin memesinde, kendisine benzeyen bir başkasını görür. Lacan bu deneyime araya girme kompleksi (complexe de l’intrusion) adını verir: Kardeş, benim imgemin tam ortasına yerleşen yabancıdır. Kıskançlığın dilden önce gelmesi, onun düşünülmüş bir yargı olmadığını, bir imgeler sahnesinde, ayna ilişkisinin Hayali düzeninde doğduğunu gösterir. Rakip, benim olmak istediğim kişidir; sütkardeşine bakan bebeğin solgunluğu, kendi yerini bir başkasında görmenin solgunluğudur.

Lacan Augustinus’un bebeğine otuz beş yıl sonra, 1973’te, Encore seminerinde bir kez daha döner ve bu kez sahne için yeni bir kelime uydurur: jalouissance. Kelime, Fransızca kıskançlık, jalousie, ile Lacan’ın haz ötesindeki tatmin için kullandığı jouissance’ın kaynaşmasıdır.³ Lacan’ın bu kelimeyle söylediği şey, kıskançlığın yalnızca bir nesneyi, memeyi, annenin ilgisini kaybetme korkusu olmadığıdır. Sütkardeşine bakan bebek, onun aldığı süte değil, onun yaşadığı hazza, kendisinin dışında kaldığı, kendisine kapalı bir jouissance’a bakmaktadır. Kıskanılan şey, ötekinin sahip olduğu bir şeyden çok, ötekinin keyif aldığı, benim tanık olduğum ama içine giremediğim bir sahnedir. Kıskanç birinin zihninde en dayanılmaz olan imge, sevdiği kişinin bir başkasıyla yaşadığı hazzın imgesidir; ve bu imge, gerçek bir ihanet olsun ya da olmasın, kendi kendini besleyen bir jouissance kaynağına dönüşebilir.

Bu sahne kıskançlığın temel geometrisini de verir. Kıskançlık her zaman üç kişiliktir: ben, sevdiğim ve aramıza giren. Ama üçgenin en karanlık köşesi çoğu zaman rakibin kendisi değil, rakibin yerine yansıttığım imgemdir; ve üçgenin karşı köşesinde, sevilenin arzusu, yani bana hiçbir zaman tam olarak açılmayan bir bilinmeyen durur. Bu denemenin geri kalanı, bu iki köşe arasındaki gerilimi izlemeye çalışacak.

Kelimeler de bu duygunun iki yüzünü taşır. Augustinus’un kullandığı Latince zelare, Yunanca zēlos’tan gelir; bu kelime hem kıskançlığı hem de bir başkasına öykünme tutkusunu, gayreti, şevki anlatır. Kıskanılan, aynı zamanda örnek alınandır. Türkçede ise “kıskanmak” fiilinin eski ve hâlâ yaşayan bir başka anlamı vardır: esirgemek, birinden bir şeyi sakınmak, çok görmek. “Emeğini kıskanmadı” deriz, cömertçe verdi anlamında. Kıskanç olan, sahip olduğunu ya da sahip olduğunu sandığı şeyi esirgeyen, kimseyle paylaşmak istemeyendir. Bu iki köken, kıskançlığın iki yüzünü özetler: Bir yanda bir başkasının yerine geçme, onun olma isteği; öbür yanda kendi yerini, kendi sevgilisini, kendi payını kimseye vermeme korkusu.

II

Freud kıskançlık üzerine en derli toplu düşüncelerini 1922’de, Kıskançlık, Paranoya ve Eşcinsellikteki Bazı Nevrotik Mekanizmalar Üzerine başlıklı kısa ama yoğun makalesinde ortaya koyar ve kıskançlığı üç katmana ayırır.⁴ Birincisi, Freud’un rekabetçi ya da olağan dediği kıskançlıktır. Freud bu kıskançlığın bile rasyonel olmaktan uzak olduğunu hemen ekler ve onu birkaç duygunun bileşimi olarak çözümler: sevilen nesneyi kaybetme düşüncesinin yarattığı yas, narsisistik bir yaranın acısı, başarılı rakibe yönelik düşmanlık ve kişinin kaybın sorumluluğunu kendine yükleyen bir özeleştiri. Freud’a göre bu kıskançlığın kökleri çocukluğun ilk aşk ilişkilerine, Ödipal üçgene ve kardeşler arasındaki rekabete uzanır; yetişkin kıskançlığı, çok daha eski bir sahnenin yeni oyuncularla yeniden oynanmasıdır. Makalenin en ince gözlemlerinden biri de bu kıskançlığın çift cinsiyetli olarak yaşanabilmesidir: Kıskanç bir erkek, sevdiği kadın için yas tutup erkek rakibinden nefret ederken, aynı anda bilinçdışı olarak sevdiği erkek için yas tutup kadını rakip olarak görebilir.

İkinci katman, yansıtılmış kıskançlıktır. Freud, bazı insanların partnerlerine duydukları kıskançlığın kaynağının, kendi gerçekleşmiş sadakatsizliklerinde ya da bastırılmış sadakatsizlik dürtülerinde bulunduğunu gözlemler. Kişi, kendi içinde taşıdığı ve kabul edemediği arzuyu karşısındakine atfeder; “o beni aldatmak istiyor” düşüncesi, “ben başkasını arzuluyorum” düşüncesinin yükünü hafifletir. Freud burada toplumsal hayatın küçük sadakatsizliklere, örneğin flörte gösterdiği hoşgörünün, bu dürtüler için bir tür emniyet supabı işlevi gördüğünü de not eder. Yansıtılmış kıskançlık, neredeyse sanrısal bir görünüm kazanabilse de analitik çalışmaya açıktır; zira kişi, bilinçdışı fantazmalarının yüzeye çıkarılmasına katlanabildiği ölçüde, kıskançlığının adresini değiştirebilir.

Üçüncü katman, sanrısal kıskançlıktır: hiçbir kanıtın sarsamadığı, her ayrıntının bir ihanet işaretine dönüştüğü bir kesinlik. Freud bu tabloyu, 1911’deki Schreber incelemesinde ortaya koyduğu paranoya dilbilgisine bağlar. Bu dilbilgisinde, bastırılmış bir eşcinsel arzu, “Ben onu seviyorum” cümlesinin farklı biçimlerde yadsınmasıyla dönüştürülür ve kıskançlık sanrısında cümle şu biçimi alır: Onu seven ben değilim, o seviyor.⁵ Freud’un bu açıklamada eşcinselliğe verdiği yer bugün haklı olarak tartışmalıdır. Ama açıklamanın mantıksal çekirdeği, yani öznenin kendi arzusunu ötekinin arzusu olarak yaşaması, kıskançlığın bütün katmanlarında geçerliliğini korur.

Psikiyatri, Freud’un sanrısal kıskançlık dediği tabloya sonradan edebî bir ad verdi. İngiliz psikiyatrlar John Todd ve Kenneth Dewhurst, 1955’te yayımladıkları bir makalede, partnerinin sadakatsizliğine dair hiçbir kanıtla sarsılmayan bir kesinlik taşıyan hastaları tarif ettiler ve bu tabloya “Othello sendromu” adını verdiler.⁶ Bu hastaların ortak noktası, kıskançlıklarının bir şüphe değil, bir bilgi gibi yaşanmasıdır: Partnerin her hareketi, her gecikmesi, her susuşu, zaten bilinen bir ihanetin yeni bir kanıtıdır. Bu tablolar ciddi bir klinik tablodur ve çoğu zaman psikiyatrik değerlendirme gerektirir; zira kıskançlık sanrısı, kıskançlığın bütün biçimleri içinde şiddete en yakın olanıdır.

III

Freud’dan çok önce, Spinoza Etika’nın üçüncü bölümünde kıskançlığı, sevilen şeye yönelik sevgi ile nefretin birbirine karıştığı ve bir üçüncü kişiye duyulan hasetle beslenen bir zihin dalgalanması olarak tanımlamıştı.⁷ Spinoza aynı önermenin şerhinde, kıskanç bir erkeğin acısının kaynağını şaşırtıcı bir açıklıkla bir imgeye bağlar: Sevdiği kadını bir başkasıyla hayal eden erkek, yalnızca kendi isteği engellendiği için değil, sevdiği şeyin imgesini bir başkasının bedeniyle birleştirmek zorunda kaldığı için acı çeker.⁸ Kıskançlığın merkezinde, yine, bir imge durur: ötekinin hazzının imgesi. Bu tanımın iki yönü dikkat çekicidir: Kıskançlık tek bir duygu değil, bir salınımdır; ve içinde, kıskançlıktan ayırt edilmesi gereken bir başka tutku, haset de vardır.

Türkçe bu iki duygu için iki ayrı sözcüğe sahiptir ve bu ayrımı psikanalitik bakımdan en keskin biçimde Melanie Klein yapmıştır. Klein, 1957 tarihli Haset ve Şükran’da hasedi iki kişilik bir ilişki olarak tanımlar: Haset eden, ötekinin sahip olduğu iyi şeyi ister ve onu elde edemiyorsa bozmak, değersizleştirmek ister. Kıskançlık ise üç kişiliktir: Kıskanç olan, sevdiği ve kendisine ait olduğunu düşündüğü bir şeyi bir rakibe kaptırmaktan korkar. Haset iyi olanı yok etmeye yönelirken, kıskançlık onu korumaya çalışır; Klein’a göre haset daha ilkel ve daha yıkıcı bir duygudur, kıskançlık ise en azından bir sevgi ilişkisinin varlığını varsayar.⁹ Bu ayrım klinikte belirleyicidir; çünkü pek çok ilişkide kıskançlık olarak yaşanan şey aslında hasettir. Partnerinin başarısına, mutluluğuna, kendisinden bağımsız bir hayatı olmasına tahammül edemeyen biri, onu kaybetmekten çok onun sahip olduğu şeyden korkuyor olabilir.

Freud, kıskançlığın ve hasedin toplumsal bağın kendisinde de bir yeri olduğunu düşünüyordu. 1921’de kitle psikolojisi üzerine yazdığı kitapta, bir yuvadaki çocukları gözlemler: Çocuklar başlangıçta birbirlerini kıskanır, her biri yetişkinlerin sevgisini yalnızca kendisi için ister. Ama hiçbiri ayrıcalıklı olamayacağını anladığında, kıskançlık bir talebe dönüşür: Hiç kimse ayrıcalıklı olmasın, herkese eşit davranılsın. Freud’a göre topluluk ruhu, adalet duygusu, eşitlik talebi, bu ilk kıskançlığın bir dönüşümüdür: Kendimiz pek çok şeyden vazgeçeriz ki başkaları da onlardan vazgeçmek zorunda kalsın.¹⁰ Bu cümle ilk bakışta adalete yönelik kinik bir saldırı gibi görünür; ama Freud’un niyeti, kıskançlığın yalnızca yıkıcı olmadığını, bir dönüşümle toplumsal bağın harcına da girebildiğini göstermektir. Kıskançlığın ortadan kalkması değil, biçim değiştirmesi, bir yasaya, bir paylaşım kuralına bağlanması, birlikte yaşamayı mümkün kılar.

Psikanalizin kurucusu da bu duygudan muaf değildi. Freud, 1882’de Martha Bernays’le nişanlandığında yirmi altı yaşındaydı; nişanlılık dört yıl sürdü ve büyük bölümü, Martha Hamburg yakınlarındaki Wandsbek’te, Freud Viyana’da, mektuplarla geçti. Ernest Jones’un Freud biyografisinde ayrıntılı biçimde aktardığı bu mektuplar, Freud’un nişanlısının hayatındaki erkeklere, özellikle onun eski bir hayranı olan ressam Fritz Wahle’ye ve kuzeni Max Mayer’e karşı duyduğu yoğun kıskançlığı açıkça gösterir. Freud Martha’dan bu erkeklerle görüşmemesini ister, onun ailesine, özellikle de annesine ve kardeşine olan bağlılığını bile kıskanır.¹¹ Kırk yıl sonra kıskançlık üzerine yazdığı makalede kıskançlığın “olağan” biçiminin bile rasyonel olmaktan uzak olduğunu söylerken, Freud kendi gençliğinin bu mektuplarını hatırlıyor olmalıydı.

Kıskançlığın psikanalitik açıklaması, son otuz yılda başka bir kuramsal çerçeveyle, evrimsel psikolojiyle de tartışma içinde. David Buss ve arkadaşlarının 1992’de yayımladığı ve çok tartışılan bir çalışma, erkeklerin partnerlerinin cinsel sadakatsizliğine, kadınların ise duygusal sadakatsizliğine daha yoğun bir kıskançlıkla tepki verdiği sonucuna varmış ve bu farkı, iki cinsin atalarının karşılaştığı farklı üreme risklerine bağlamıştı.¹² Bu açıklama, kıskançlığın neden bu kadar evrensel, neden bu kadar güçlü olduğunu anlamak için bir çerçeve sunar. Ama psikanalitik bakış başka bir soru sorar: Aynı durumda iki kişiden biri neden kıskançlıktan çıldırırken öbürü sakin kalabilir? Bir kişi neden hiç ihanete uğramadığı hâlde her ilişkisinde aynı kıskançlıkla yanar? Evrensel bir eğilimin, bir öznenin tarihinde hangi biçimi aldığı sorusu, ancak o öznenin kendi sözüyle yanıtlanabilir.

IV

Edebiyatta kıskançlığın belki de en derin incelemesi, Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde’sinin ilk cildinde yer alan “Swann’ın Bir Aşkı” bölümüdür. Zarif, zengin ve Paris sosyetesinin en seçkin salonlarına kabul edilen Charles Swann, başlangıçta pek de beğenmediği Odette’e yavaş yavaş bağlanır. Aşkının kristalleştiği an, Odette’in bir akşam Verdurinlerin salonunda bulunmadığı ve Swann’ın onu gece yarısı Paris bulvarlarındaki lokantalarda çılgınca aradığı andır. O andan sonra Swann’ın aşkı ile kıskançlığı birbirinden ayırt edilemez hâle gelir: Odette’in nerede olduğunu, kiminle görüştüğünü öğrenmek için evinin önünde bekler, pencerelere bakar, bir keresinde de Odette’in bir başka erkeğe yazdığı mektubu zarfın içinden, ışığa tutarak okumaya çalışır.

Proust’un kavrayışı, kıskançlığın bir bilgi tutkusu olduğudur. Kıskanç olan bilmek ister; ama hiçbir bilgi ona yetmez, her yanıt yeni bir soru doğurur ve aranan şey aslında bir bilgi değil, gelmeyecek bir kesinliktir. Daha da çarpıcı olanı, Proust’ta kıskançlığın aşkın sonucu değil, onu besleyen motor olmasıdır: Swann’ın aşkı, Odette’in ondan kaçar gibi göründüğü ölçüde büyür. Bölüm, aşk bittikten sonra Swann’ın kendi kendine söylediği ünlü cümleyle kapanır: “Dire que j’ai gâché des années de ma vie, que j’ai voulu mourir, que j’ai eu mon plus grand amour, pour une femme qui ne me plaisait pas, qui n’était pas mon genre !” Hayatının yıllarını harcadığı, uğruna ölmek istediği, en büyük aşkını yaşadığı kadın, ne hoşuna giden ne de kendi tipi olan bir kadındır.¹³

Roland Barthes, altmış yılı aşkın bir süre sonra, Bir Aşk Söyleminden Parçalar’ın kıskançlık maddesinde bu deneyimin içeriden nasıl yaşandığını unutulmaz bir sayımla anlatır: Comme jaloux, je souffre quatre fois; kıskanç biri olarak dört kez acı çekerim. Barthes’ın saydığı dört acı, kıskanç olmanın, kıskanç olduğu için kendini suçlamanın, kıskançlığının ötekini yaralamasından korkmanın ve sonunda bu kadar sıradan bir duyguya boyun eğmenin acısıdır.¹⁴ Kıskançlığın en az fark edilen yarası belki de bu sonuncusudur: Kişi kendi acısının bu kadar yaygın, bu kadar bayağı olmasından da utanır.

Proust kıskançlığa romanının sonraki ciltlerinde, anlatıcının Albertine’e duyduğu tutkuyla geri döner ve onu Swann’ın hikâyesinden çok daha karanlık bir noktaya taşır. Mahpus’ta anlatıcı, Albertine’in kendisinden kaçacağı, başka kadınlarla görüşeceği korkusuyla onu fiilen evine kapatır; ama kıskançlık, sevilenin bedeninin denetim altına alınmasıyla yatışmaz, tersine, denetimin ulaşamadığı her düşünceye, her bakışa, her geçmiş ana yayılır. Albertine öldükten sonra bile anlatıcı onun geçmişini soruşturmayı sürdürür, onun hakkında bilgi toplaması için birini görevlendirir.¹⁵ Kıskançlığın sevilen kişiden bile uzun yaşaması, onun asıl nesnesinin bir insan olmadığını, o insanın arzusunun bize kapalı kalan bölgesi olduğunu gösterir. Ölüm bu bölgeyi kapatmaz; onu sonsuza dek erişilmez kılar.

Rus edebiyatı kıskançlığın bu karanlık yüzünü Tolstoy’un 1889’da yazdığı Kreutzer Sonatı’nda en uç noktasına taşır. Bir tren yolculuğunda, gece boyunca, Pozdnışev adında bir adam yol arkadaşına karısını nasıl öldürdüğünü anlatır. Karısı, eve gelen bir kemancıyla birlikte, piyanoda Beethoven’ın Kreutzer Sonatı’nı çalmıştır; Pozdnışev’e göre bu müzik, iki insanın arasında, onun dışında kaldığı bir yakınlık, bir haz yaratmıştır. Kıskançlık, kanıtı olmayan bir ihanetin ve bir müziğin uyandırdığı imgelerin içinde büyür ve bir cinayetle biter.¹⁶ Pozdnışev’i çıldırtan şey, bir eylem değil, bir sahnedir: karısının bir başkasıyla paylaştığı, onun içine giremediği bir haz. Lacan’ın jalouissance dediği şeyin edebiyattaki en ürkütücü örneklerinden biri budur.

V

Shakespeare’in Othello’sunda kıskançlık, kanıt ile işaret arasındaki farkın silinmesi olarak sahnelenir. Iago, Othello’yu kıskançlığa karşı uyarırken aslında onu kıskançlığa sürükler ve kıskançlığı, kendi beslendiği eti alaya alan yeşil gözlü bir canavara benzetir. Ardından, bu denemenin başına epigraf olarak aldığım cümleyi söyler: Havadan hafif önemsiz şeyler, kıskanç biri için kutsal metnin kanıtları kadar güçlü delillerdir. Othello’yu ikna eden şey, Desdemona’nın düşürdüğü küçük bir mendildir. Oyunun en az dikkat edilen ayrıntılarından biri ise Iago’nun kendisinin de kıskanç olmasıdır. Birinci perdenin sonundaki monoloğunda Iago, Othello’dan nefret ettiğini ve dışarıda, Othello’nun kendi çarşaflarının arasında onun görevini yerine getirdiğinin söylendiğini, bunun doğru olup olmadığını bilmediğini, ama yalnızca bir şüphe yüzünden bile bunu kesinmiş gibi kabul edeceğini söyler.¹⁷ Othello’yu kıskançlığa sürükleyen adam, kendi kıskançlığını ona aktaran adamdır. Kıskançlık oyunun içinde bir bulaşıcı hastalık gibi dolaşır: Iago’nun şüphesi Othello’nun kesinliğine dönüşür. Shakespeare kıskançlığın bir dış kışkırtıcıya bile ihtiyaç duymadığını, yıllar sonra yazdığı Kış Masalı’nda gösterir. Sicilya kralı Leontes, karısı Hermione’nin, çocukluk arkadaşı Bohemya kralı Polixenes’i biraz daha kalması için ikna ettiğini gördüğü anda, hiçbir Iago’nun fısıltısı olmadan, birdenbire kıskançlığa kapılır; karısının elinin konuğun elinde biraz fazla kaldığını düşünür ve kesin bir ihanet gördüğüne inanır.¹⁸ Othello’da kıskançlığın bir kaynağı, bir kışkırtıcısı, bir mendili vardır; Kış Masalı’nda ise yalnızca bir bakış, bir el, bir an. Kıskançlık dışarıdan gelmez; içeride zaten bekleyen bir soruya, bir şüpheye, bir korkuya, dışarıdaki ilk fırsatla bir yüz bulur.

Kıskançlık hep böyle küçük nesnelerle beslenir: bir mendil, bir mektup, bir telefon ekranında beliren bir ad, bir gecikme, bir gülümseme. Dijital hayat bu nesnelerin sayısını benzeri görülmemiş ölçüde çoğalttı: “son görülme” saati, bir fotoğrafa bırakılmış bir beğeni, bir takip listesine eklenmiş bir ad, Othello’nun mendilinin bugünkü karşılıklarıdır; ve hepsi, Iago’nun havadan hafif dediği şeyler kadar hafif, onun kutsal metnin kanıtları dediği şeyler kadar da ağırdır. Bu nesneler kanıt değil, işarettir; ama kıskanç özne için bir işaret her zaman bir kanıttır. Kıskançlığın epistemolojik paradoksu tam da buradadır: Hiçbir kanıt onu yatıştırmaya yetmez, ama en önemsiz işaret onu doğrulamaya yeter. Lacanyen bakışla bu paradoksun kaynağı, kıskanç öznenin asıl sorusunun hiçbir zaman olgularla ilgili olmamasıdır. Kıskançlık, Büyük Başka’nın arzusu karşısında sorulan o eski soruya, “Onun için neyim?” sorusuna verilmiş bir yanıttır. Bu soru yanıtsız kaldığında kaygı yükselir ve kıskanç özne, bu kaygıya katlanmak yerine onu bir kesinliğe çevirir: Bir rakip vardır, ihanet vardır, ben dışarıda bırakılmışımdır. Kıskançlık, belirsizliğe bir yüz verir. Othello’nun trajedisi, Desdemona’nın masumiyetinden çok, bu yüze duyduğu ihtiyaçtadır.

VI

Toplumumuzda hâlâ yaygın olan bir inanış, kıskançlığı bir sevgi kanıtı sayar: Kıskanıyorsa seviyordur. Bu inanış masum değildir; kıskançlığın kontrol, gözetim ve şiddet için bir gerekçeye dönüşmesine zemin hazırlar. Telefonu denetlemek, kıyafetlere karışmak, arkadaşlıkları kısıtlamak, nereye gidildiğini sürekli sorgulamak, sevginin değil kontrolün işaretleridir. Psikanalitik açıdan da kıskançlık sevilen kişiye dair değil, sevenin kendi kaygısına dair bir şey söyler: Partnerini sürekli izleyen kişi, onun ne istediğini bilmeye değil, kendi yerinin güvencesini elde etmeye çalışır; ve bu güvence hiçbir gözetimle elde edilemez. Kıskançlığın tehdide, korkutmaya ya da şiddete dönüştüğü durumlar bir ilişki sorunu olmaktan çıkar, bir güvenlik sorununa dönüşür. Bu konudaki toplumsal tartışma, hukukun diline de yansımıştır. Türk Ceza Kanunu’nun haksız tahrik hükmü, kadınlara yönelik şiddet davalarında, sanığın kıskançlıkla, “namusunu korumak” gerekçesiyle hareket ettiği savunmasıyla birlikte uzun süre tartışma konusu olmuştur; kadın hakları savunucuları, kıskançlığın bir hafifletici neden olarak sunulmasının, bu şiddeti meşrulaştıran bir kültürü beslediğini vurgular.¹⁹ Psikanalitik bakış bu tartışmada açık bir yerde durur: Kıskançlık bir duygu olarak anlaşılmayı, konuşulmayı ve işlenmeyi hak eder; ama hiçbir zaman başkasının bedenine, özgürlüğüne ya da hayatına yönelik bir eylemin gerekçesi olamaz. Böyle bir durumda 112 Acil Çağrı Merkezi’ni aramak, emniyetin KADES uygulamasını kullanmak ya da ALO 183 Sosyal Destek Hattı’na başvurmak, atılması gereken ilk adımlardır.

VII

Kıskançlık klinikte çoğu zaman utançla birlikte gelir; bazen bir partnerin ısrarıyla, bazen bir ilişkinin eşiğe geldiği bir anda, bazen de yıllardır taşınan bir yükün artık taşınamaz hâle geldiği bir gün. Kişi kıskançlığının orantısız olduğunu bilir, ondan kurtulmak ister, ama kendini durduramaz. Psikanalitik çalışma kıskançlığı bastırmaya ya da kişiyi “mantıklı” davranmaya zorlamaya çalışmaz; onun yerine, kıskançlığın hangi eski sahneyi yeniden oynadığını, kişinin rakibinde kimi gördüğünü, partnerine atfettiği arzunun kimin arzusu olduğunu sorar. Sütkardeşine bakan bebek, Freud’un yansıtılmış kıskançlığı, Klein’ın hasedi ve Swann’ın bitmeyen soruşturması, bu soruların farklı yüzleridir.

Kıskançlık analizin kendisinde de belirir ve orada özel bir değer taşır. Bekleme odasında karşılaşılan bir başka analizan, analistin telefonuna gelen bir mesaj, bir seansın başka biri yüzünden ertelenmesi, analistin tatilde kiminle olduğunu merak etmek: Bu küçük olaylar, analizanın içinde, analistin onu değil bir başkasını tercih ettiği, onun dışında kaldığı bir sahne kurabilir. Bu duygular analizanı utandırabilir; ama analitik çalışma için son derece değerlidir. Çünkü kıskançlık burada, gerçek bir ihanetin olmadığı, analistle ilişkinin çerçevesinin açık olduğu bir yerde ortaya çıkar; ve bu yüzden, öznenin kendi tarihinden getirdiği o eski sahneyi, sütkardeşine bakan çocuğun sahnesini, ilk kez dışarıdan, konuşarak inceleme imkânı sunar.

Kıskanç öznenin en belirgin özelliği, karşısındakinin ne istediğinden emin olmasıdır. Psikanalitik çalışma bu kesinliği gevşetmeye ve onun yerinde bir soru açmaya çalışır. Gözetimden söze, kanıt aramaktan kendi kaygısını dinlemeye geçmek, kıskançlığın zincirini kıran şeydir; zira kıskançlığın asıl nesnesi, sevilenin gizli hayatı değil, öznenin o hayattaki yeri hakkındaki dayanılmaz belirsizliktir. Bu belirsizlik hiçbir zaman bütünüyle ortadan kalkmaz; sevmek, bir başkasının bize hiçbir zaman tam olarak açılmayacak arzusuyla birlikte yaşamayı kabul etmektir. Kıskançlıktan kurtulmak, bu belirsizliği bir kesinlikle doldurmak yerine, onunla birlikte yaşayabilmek demektir.

Notlar

1. Augustinus, Confessiones I, 7, 11: “Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum loquebatur et intuebatur pallidus amaro aspectu conlactaneum suum.” Aynı bölümde: “Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est, non animus infantium.” ↩︎
2. J. Lacan, “Les complexes familiaux dans la formation de l’individu” (1938), Autres écrits (2001); “L’agressivité en psychanalyse” (1948), Écrits (1966), s. 101–124. ↩︎
3. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973), Paris: Seuil, 1975. Lacan burada Augustinus’un sahnesini anarak, kıskançlığın, bebeğin sütkardeşinde gördüğü ve kendisinin dışında kaldığı bir hazdan doğduğunu vurgular. ↩︎
4. S. Freud, “Kıskançlık, Paranoya ve Eşcinsellikteki Bazı Nevrotik Mekanizmalar Üzerine” (1922), SE XVIII. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
5. S. Freud, “Paranoyak Bir Vakanın Otobiyografik Anlatımı Üzerine Psikanalitik Notlar” (1911), SE XII. ↩︎
6. J. Todd ve K. Dewhurst, “The Othello syndrome: a study in the psychopathology of sexual jealousy”, Journal of Nervous and Mental Disease, 122 (1955). Yazarlar, bu tablonun alkol bağımlılığıyla ve bazı nörolojik hastalıklarla sık birlikteliğine de dikkat çekmişlerdir. ↩︎
7. B. de Spinoza, Ethica (1677), III. bölüm, 35. önerme ve şerhi. ↩︎
8. Spinoza, Ethica, III, 35, şerh. Spinoza’nın bu gözlemi, Lacan’ın üç yüz yıl sonra jalouissance kelimesiyle adlandıracağı yapıya, ötekinin hazzının imgesinin kıskançlığın merkezinde durduğu düşüncesine şaşırtıcı biçimde yakındır. ↩︎
9. M. Klein, Envy and Gratitude (1957). ↩︎
10. S. Freud, Massenpsychologie und Ich-Analyse (1921), Gesammelte Werke, XIII; SE XVIII, dokuzuncu bölüm. Freud aynı bölümde, bir sanatçının konserinden sonra onu çevreleyen hayran kadınların, birbirlerini kıskanmak yerine ortak bir hayranlık içinde birleşmelerini de aynı mekanizmayla açıklar. ↩︎
11. E. Jones, The Life and Work of Sigmund Freud, cilt 1, London: Hogarth Press, 1953, nişanlılık yıllarına ayrılan bölümler. Jones, Freud’un bu yıllardaki kıskançlığını “neredeyse saplantılı” olarak niteler ve bunun Freud’un sonraki kuramsal düşüncesine izler bıraktığını düşünür. ↩︎
12. D. M. Buss, R. J. Larsen, D. Westen ve J. Semmelroth, “Sex differences in jealousy: Evolution, physiology, and psychology”, Psychological Science, 3/4 (1992). Bulgunun genelliği, ölçüm yöntemine ve kültürel bağlama bağlı olarak sonraki araştırmalarda önemli ölçüde sorgulanmıştır. ↩︎
13. M. Proust, Du côté de chez Swann (1913), “Un amour de Swann” bölümünün son cümlesi. ↩︎
14. R. Barthes, Fragments d’un discours amoureux (1977), “Jalousie” maddesi. Türkçesi: Bir Aşk Söyleminden Parçalar. ↩︎
15. M. Proust, La Prisonnière (1923) ve Albertine disparue (1925). ↩︎
16. L. Tolstoy, Kreytserova sonata (1889). Novella, cinsellik ve evlilik üzerine söylediklerinin müstehcen bulunması nedeniyle Rusya’da yayımlanmadan önce sansüre takıldı; ancak elden ele dolaşan kopyalarla geniş bir okur kitlesine ulaştı ve Çar III. Aleksandr’ın izniyle 1891’de Tolstoy’un toplu eserleri içinde basılabildi. ↩︎
17. Shakespeare, Othello, I, 3: “I hate the Moor, / And it is thought abroad that ’twixt my sheets / He has done my office. I know not if’t be true, / But I, for mere suspicion in that kind, / Will do as if for surety.” ↩︎
18. Shakespeare, The Winter’s Tale (y. 1610–1611), I, 2. Leontes’in kıskançlığı oyunda hiçbir dış nedene bağlanmaz; eleştirmenler bu sahneyi, Shakespeare’in kıskançlığı bütünüyle içeriden doğan bir tutku olarak resmettiği yer olarak okur. ↩︎
19. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, madde 29. Hükmün kadına yönelik şiddet davalarında uygulanış biçimi, yargı kararlarında ve kamuoyunda uzun süredir tartışılmakta, bu tartışma yasal düzenlemelere de yansımaktadır. ↩︎

Kaynakça

• Augustinus. Confessiones, I. kitap.
• Barthes, R. (1977). Fragments d’un discours amoureux. Paris: Seuil.
• Buss, D. M., Larsen, R. J., Westen, D. ve Semmelroth, J. (1992). Sex differences in jealousy: Evolution, physiology, and psychology. Psychological Science, 3(4).
• Freud, S. (1911). Paranoyak Bir Vakanın Otobiyografik Anlatımı Üzerine Psikanalitik Notlar. SE XII.
• Freud, S. (1921). Massenpsychologie und Ich-Analyse. SE XVIII.
• Freud, S. (1922). Kıskançlık, Paranoya ve Eşcinsellikteki Bazı Nevrotik Mekanizmalar Üzerine. SE XVIII.
• Jones, E. (1953). The Life and Work of Sigmund Freud, cilt 1. London: Hogarth Press.
• Klein, M. (1957). Envy and Gratitude. London: Tavistock.
• Lacan, J. (1966). L’agressivité en psychanalyse (1948). Écrits içinde (s. 101–124). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XX: Encore (1972–1973). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2001). Les complexes familiaux dans la formation de l’individu (1938). Autres écrits içinde. Paris: Seuil.
• Proust, M. (1913). Du côté de chez Swann. Paris: Grasset.
• Proust, M. (1923). La Prisonnière. Paris: Gallimard.
• Proust, M. (1925). Albertine disparue. Paris: Gallimard.
• Shakespeare, W. (1603–1604). Othello.
• Shakespeare, W. (y. 1610–1611). The Winter’s Tale.
• Spinoza, B. de (1677). Ethica.
• Todd, J. ve Dewhurst, K. (1955). The Othello syndrome: a study in the psychopathology of sexual jealousy. Journal of Nervous and Mental Disease, 122.
• Tolstoy, L. (1889). Kreytserova sonata.