Neden Hep Aynı İlişkiyi Yaşıyorum? Tekrar Zorlantısı Üzerine Bir Deneme

I

Hep ilgisiz birine bağlanmak, hep terk edilmek, hep kurtarıcı rolüne girmek ya da her yakınlaşmada aynı noktada kaçmak. Tekrarlayan ilişki örüntüleri, psikolojik yardım arayışının en yaygın nedenlerinden biridir ve en tuhaf yanları, kişinin örüntüyü çoğu zaman açıkça görmesidir. Bir sonraki ilişkinin nasıl biteceğini önceden kestirebilir, arkadaşlarına aynı hikâyeyi birkaç kez anlatmış olabilir; yine de aynı yola girmekten kendini alıkoyamaz. Bu bilginin tekrarın gücünü kırmaya yetmemesi, tekrarın bilinçli bir tercihten çok daha derin bir yerde kök saldığını gösterir. Bu deneyimi anlatan cümleler de birbirine benzer: “Ben hep yanlış insanları seçiyorum”, “Bende bir lanet var”, “Galiba benim kaderim bu”. Bu cümlelerin her biri, tekrarı dışarıdan gelen bir şeye, bir talihsizliğe, bir lanete, bir kadere bağlar. Psikanalizin önerdiği bakış, rahatsız edici ama aynı zamanda umut vericidir: Tekrarın bir yazarı vardır ve bu yazar, kişinin bilmediği bir yerde, kişinin kendisidir.

Freud bu tabloyu 1920’de, Haz İlkesinin Ötesinde’nin üçüncü bölümünde, unutulmaz örneklerle tarif eder. Koruduğu herkes tarafından bir süre sonra kötülükle karşılık gören hayırsever; bütün dostlukları ihanetle sonuçlanan adam; hayatında birbiri ardına birini yüceltip sonra onu bu konumdan indiren kişi; ve aşk ilişkilerinin her biri aynı evrelerden geçerek aynı sona varan âşık. Freud’un örnekleri arasında en çarpıcı olanı, üç kez evlenen ve üç kocası da evlendikten kısa süre sonra hastalanıp ölen, kadının da her birine ölüm döşeğinde bakmak zorunda kaldığı bir kadındır.¹ Freud bu insanların hayatlarını “şeytani” bir güç tarafından yönetiliyormuş gibi gösteren bu yapıya “kader zorlantısı” der ve psikanalizin bu kaderin büyük ölçüde kişinin kendisi tarafından, bilinçdışı olarak kurulduğunu gösterebildiğini ekler.

Freud’un bu bağlamda andığı edebî örnek, Torquato Tasso’nun 1581’de yayımlanan destanı Kurtarılmış Kudüs’ten bir sahnedir. Haçlı şövalye Tancredi, düşman ordusunun savaşçı kadını Clorinda’ya âşıktır; ama bir gece, zırhının içindeki kişiyi tanımadan onunla dövüşür ve onu öldürür. Ölmekte olan Clorinda’yı ancak miğferini çıkardığında tanır. Daha sonra büyülü bir ormana girdiğinde, kılıcıyla bir ağaca vurur; ağaçtan kan akar ve Clorinda’nın sesi, ruhunun bu ağaca hapsedildiğini, sevgilisinin onu bir kez daha yaraladığını söyler.² Sahne, tekrarın dehşetini kusursuz bir biçimde yakalar: Bir kez yaşanmış bir felaket, bilmeden, istemeden, bir kez daha gerçekleşir.

Freud tekrarın bu tekinsiz yüzünü, bir yıl önce, kendi başından geçen küçük bir olayla da anlatmıştı. Sıcak bir yaz öğleden sonrası, tanımadığı küçük bir İtalyan kasabasının ıssız sokaklarında dolaşırken, pencerelerinde boyalı yüzlü kadınların göründüğü bir sokağa girdiğini fark eder ve oradan hızla uzaklaşır. Bir süre amaçsızca yürüdükten sonra kendini birden aynı sokakta bulur. Yine uzaklaşır, başka bir yöne döner; ve bir dolambaçtan sonra üçüncü kez aynı yere varır. Freud o anda kendisini saran duyguyu ancak tekinsiz diye adlandırabileceğini yazar ve meydana dönüp keşif yürüyüşünden vazgeçtiği için sevindiğini ekler.³ İstenmeyen bir yere, istemeden, tekrar tekrar varmak: Freud’un bu küçük anısı, tekrarlayan ilişkilerin yapısını neredeyse bir masal sadeliğiyle özetler. Kişi bir yerden kaçtığını sanır; ama bütün yollar, farkında olmadan seçilmiş dönemeçlerle, aynı sokağa çıkar.

II

Freud tekrarın klinik anlamını altı yıl önce, 1914’te yayımladığı Hatırlamak, Tekrarlamak ve İşlemek başlıklı kısa teknik makalesinde bulmuştu. Bu makalede, analizanların geçmişlerinin belirli bölümlerini hatırlamadıklarını, ama onları eylem olarak yeniden yaşadıklarını gözlemler: Analizan unutulmuş ve bastırılmış olanı hatırlamaz, onu eyleme döker; onu bir anı olarak değil, bir edim olarak yeniden üretir ve elbette bunu, tekrarladığını bilmeden yapar.⁴ Hatırlanamayan şey tekrar edilir; tekrar, bilinçdışının bir hatırlama biçimidir.

Makalenin en verimli fikirlerinden biri, aktarımın bu tekrar için bir “oyun alanı” işlevi gördüğüdür. Analizanın hayatında tekrar eden ilişki biçimleri analitik ilişkide de belirir; ama bu kez neredeyse tam bir serbestlik içinde, gözlenebilir ve konuşulabilir bir biçimde. Freud tedavinin işinin, tekrarı bu alanda karşılayıp onu yavaş yavaş hatırlamaya ve söze dönüştürmek olduğunu söyler; bu dönüştürme işine de Durcharbeiten, yani işleme adını verir. İşleme, bir kez anlamakla gerçekleşmez; aynı direncin, aynı tekrarın farklı biçimlerde yeniden ele alınmasını gerektiren sabırlı bir çalışmadır. Freud makalenin sonunda bu çalışmanın analizan için zahmetli, analist için de bir sabır sınavı olabileceğini kabul eder; ama hemen ekler: Analizanda en büyük değişiklikleri yaratan ve analitik tedaviyi telkinle yürütülen her türlü tedaviden ayıran şey, tam da bu işleme çalışmasıdır.⁵ Bir örüntüyü bir kez görmek, onu bir daha yaşamamak için yetmez. Aynı örüntüyü bir sonraki ilişkide, bir sonraki iş yerinde, hatta analistle ilişkide yeniden tanımak, her seferinde biraz daha erken, biraz daha açık görmek gerekir.

III

Haz İlkesinin Ötesinde, tekrarın neden acı veren deneyimlere de yöneldiği sorusuna bir yanıt aramak için yazılmıştır ve bu arayışın en ünlü sahnesi bir çocuk oyunudur. Freud, bir buçuk yaşındaki torununun, annesi evden ayrıldığında, ucuna ip bağlanmış tahta bir makarayı yatağının kenarından fırlatıp gözden kaybettirdiğini, bunu yaparken uzun bir “o-o-o-o” sesi çıkardığını, sonra ipi çekip makarayı geri getirdiğinde sevinçle “da” dediğini gözlemler. Almancada fort, gitti; da, işte burada demektir.⁶ Çocuk, annesinin gidişini, yani kendisine acı veren bir deneyimi, oyun içinde tekrar etmektedir. Freud’un yorumuna göre oyun, edilgin olarak katlanılmış bir deneyimi etkin olarak yeniden sahneleyerek onun üzerinde bir hâkimiyet kurma girişimidir; ve oyunun en dikkat çekici yanı, “gitti” kısmının “geldi” kısmından çok daha sık oynanmasıdır.

Oyunun bir de acı bir sonsözü vardır. Makarayı fırlatan çocuk, Freud’un kızı Sophie’nin büyük oğlu Ernst’tir. Sophie, 1920’nin Ocak ayında, dünyayı kasıp kavuran grip salgını sırasında, yirmi altı yaşında öldü; Haz İlkesinin Ötesinde o yıl yayımlandı. Freud kitaba eklediği kısa bir dipnotta, çocuk beş yaşını üç çeyrek geçmişken annesinin öldüğünü, annesi artık gerçekten “gitmiş” olduğunda çocuğun hiçbir yas belirtisi göstermediğini yazar.⁷ Bir zamanlar oyunda binlerce kez gönderilip geri çağrılan anne, bu kez geri dönmeyecekti. Bu çocuk, büyüdüğünde psikanalist oldu ve uzun yıllar bebekler ile anneleri arasındaki ilk ilişkiler üzerine çalıştı. Makaranın ipi, belki de, bir ömür boyunca hiç bırakılmadı.

Lacan bu oyunu 1964’teki seminerinde, Freud’un hâkimiyet yorumundan farklı bir yerden okur. Ona göre makara, annenin yerine geçen bir oyuncaktan çok, çocuğun kendisinden kopan, ama hâlâ ona ait olan küçük bir parçadır; çocuk makarayı fırlatırken annesini değil, annesinin gidişiyle birlikte kendisinden kopan şeyi oynar.⁸ Oyunun asıl buluşu ise, makaranın hareketine eşlik eden iki hecedir. “O-o-o” ve “da”, bir karşıtlık çiftidir: biri yokluğu, öteki varlığı işaretler. Çocuk bu iki sesle, dilin en temel yapısına, bir şeyin olmadığı yerde bile adlandırılabildiği bir düzene girer. Tekrarın ilk biçimi, bu anlamda, dile girişin kendisidir: Kaybedilen şey, iki hecenin dönüşümlü tekrarıyla, bir kayba dayanabilen bir dilin içine alınır. Annenin gidişi değiştirilemez; ama artık söylenebilir.

Ama Freud bu açıklamayla yetinmez. Savaş nevrozlarında görülen ve kişiyi her gece travmatik sahneye geri götüren rüyalar, analitik tedavide tekrar tekrar canlanan çocukluk hayal kırıklıkları ve kader zorlantısı örnekleri, ona haz ilkesinin ötesinde işleyen, daha temel bir eğilimin varlığını düşündürür. Kitabın sonraki bölümlerinde bu eğilimi spekülatif bir biçimde ölüm dürtüsüyle ilişkilendirir. Bu spekülasyonun biyolojik iddiaları bugün tartışmalıdır; ama klinik çekirdeği, yani insanın kendisine acı veren şeye dönmekte ısrar edebildiği gözlemi, psikanalizin en sağlam bulguları arasında yer alır.

Bu gözlemin tarihsel arka planı, Birinci Dünya Savaşı’dır. Siperlerden dönen binlerce asker, sarsıntılar, titremeler, felçler, dilsizlikler ve her gece aynı sahneye, bir patlamaya, bir arkadaşın ölümüne geri götüren düşlerle doluydu. Eylül 1918’de Budapeşte’de toplanan beşinci uluslararası psikanaliz kongresi bütünüyle savaş nevrozlarına ayrıldı; Ferenczi, Abraham ve Ernst Simmel, askerî hastanelerde edindikleri deneyimleri sundular ve Avrupa ordularının sağlık yetkilileri kongreyi resmî gözlemcilerle izledi.⁹ Freud’un iki yıl sonra yazdığı kitapta haz ilkesinin ötesini araması, bu düşlerin varlığına bir yanıt aramaktı. Bir istek gerçekleştirmesi olarak tanımladığı düş, burada dehşetin kendisini tekrarlıyordu. Freud’un bulduğu açıklama, travmatik düşlerin, kaygının ürküye karşı sağlayamadığı hazırlığı geriye dönük olarak kurmaya çalıştığıydı: Ruh, bir zamanlar hazırlıksız yakalandığı şeye, onu tekrar tekrar yaşayarak, sonradan hazırlanmaya çalışır.

Albert Camus, İkinci Dünya Savaşı’nın ortasında, 1942’de yayımladığı denemede, bu eski mite beklenmedik bir son ekler. Tanrılar Sisifos’u, kayayı bir dağın tepesine taşımaya, kaya her seferinde aşağı yuvarlandığında yeniden başlamaya mahkûm etmişlerdi; bunun, yararsız ve umutsuz bir emekten daha korkunç bir ceza olmadığını düşünmüşlerdi. Camus ise dikkatini, kayanın yeniden yuvarlandığı ve Sisifos’un aşağıya, yeniden başlamak için yürüdüğü o kısa ana çevirir. Denemenin son cümlesi bir davettir: Sisifos’u mutlu düşünmek gerekir.¹⁰ Psikanaliz bu davete temkinle yaklaşır. Nevrotik tekrar, Camus’nün bilinçli ve başkaldıran Sisifos’u gibi kendi yazgısını üstlenen bir figür değildir; o, kayanın ne olduğunu, neden onu taşıdığını bilmeden taşır. Ama Camus’nün sezgisinin bir yanı, analizin hedefine yakındır: Değişim, kaya ortadan kalktığında değil, onu taşıyan kişinin kendi yazgısıyla ilişkisini değiştirdiği, aşağıya yürüdüğü o kısa anda neyi taşıdığını görebildiği zaman başlar.

IV

Freud, tekrar eden aşk ilişkilerinin özgül bir biçimini 1910’da, erkeklerin nesne seçimine dair bir yazısında da incelemişti. Bu yazıda bazı erkeklerin, ancak belirli koşullar sağlandığında âşık olabildiklerini gözlemler: Sevilen kadının bir başka erkeğe ait olması, yani ortada “zarar gören bir üçüncü kişi”nin bulunması, ve kadının cinsel bakımdan kuşku uyandıran bir ünü olması. Bu erkekler, aşklarını büyük bir tutku ve sadakatle yaşarlar; ama bu aşklar, aynı koşullar etrafında, uzun bir dizi hâlinde birbirini izler. Freud bu dizinin ardında, sevilen kadını kurtarma fantazmasını ve çocukluğun anneye bağlı eski bir senaryosunu bulur.¹¹ Yazının kalıcı dersi, bizi çeken şeyin çoğu zaman bir kişinin bütünü değil, belirli bir koşul, belirli bir özellik olduğudur: bir bakış biçimi, bir mesafe, bir yoksunluk, bir yasak. Bu özellik, bilinçdışı tarihimizde çok özel bir yer tutar.

Tekrar edilen senaryo her zaman öznenin kendi çocukluğundan gelmez; bazen bir önceki kuşaktan, hiç konuşulmamış bir öyküden miras kalır. Macar kökenli Fransız psikanalistler Nicolas Abraham ile Maria Török, 1970’lerde, bu aktarımı düşünmek için iki kavram önerdiler. Ebeveynin yaşadığı ama hiçbir zaman söze dökemediği bir yas, bir utanç, bir sır, onun içinde bir “mezar”, bir kripta gibi saklanır; ve bu sır çocuğa, onun bilmediği, ama hayatında tuhaf biçimlerde etkisini gösteren bir “hayalet” olarak geçer.¹² Hayalet, öznenin kendi bastırdığı bir şey değildir; bir başkasının söylenmemiş sözüdür. Kendi hayatında açıklanamayan bir tekrarla, belirli bir yaşta hep bir şeyi kaybetmekle, hep aynı türden bir ilişkiye düşmekle, belirli bir tarihte hep hastalanmakla karşılaşan biri, analizde bazen bu tekrarın, ailesinin hiç anlatılmamış bir öyküsünü, bir büyükannenin erken ölen çocuğunu, bir babanın gizlenmiş bir iflasını, bir göçün yarım kalmış yasını sahnelediğini keşfeder. Tekrar, burada, bir kuşağın söyleyemediğini bir sonraki kuşağın, hiç bilmeden, kendi bedeninde ve kendi hayatında yaşamasıdır.

Lacan bu düşünceyi fantazm kavramıyla derinleştirir. Fantazm, öznenin arzusunu düzenleyen, kim olduğumuza ve ötekinin arzusunda ne olduğumuza dair bilinçdışı bir senaryodur; Lacan onu öznenin, arzusunun nedeni olan nesneyle kurduğu ilişkinin formülü olarak yazar. Hep terk edilen kişi, belki de kendisini sevginin ancak yokluğunda var olabilen biri olarak kurmuştur; hep kurtaran kişi, ancak öteki eksik olduğunda kendine bir yer bulabileceğine inanıyordur. Bu senaryolar acı verir, ama aynı zamanda bir tür tatmin de üretir. Lacan bu paradoksal tatmine jouissance adını verir: Şikâyet ettiğimiz şeyin içinde bizi ona bağlayan gizli bir kazanç vardır. Tekrarın bu kadar dirençli olmasının nedeni budur; zira tekrar edilen şey yalnızca bir acı değil, o acının içine örülmüş bir hazdır.

V

Lacan tekrara 1964’teki on birinci seminerinde, Psikanalizin Dört Temel Kavramı’nda, bilinçdışı, aktarım ve dürtüyle birlikte psikanalizin dört temel kavramından biri olarak döner ve onu yeni bir dille düşünür. Bunu yaparken Aristoteles’in Fizik’inde nedensellik üzerine yaptığı bir ayrımdan iki terim ödünç alır. Automaton, göstergelerin, kendiliğinden işleyen bir mekanizma gibi geri dönmesidir: aynı cümleler, aynı roller, aynı sahneler. Tuché ise talih, karşılaşmadır: Gerçek ile, beklenmedik ve kaçınılmaz bir buluşma. Lacan’a göre tekrarın ardında, her seferinde ıskalanan bir karşılaşma yatar; tekrar, hiçbir zaman tam olarak gerçekleşmemiş bir buluşmayı bir kez daha denemektir.¹³ Lacan’ın Freud’un Wiederholungszwang’ını, tekrar zorlantısını, Fransızcaya “tekrar otomatizmi” olarak çevirmesi de bu mekanik yüzü vurgular.

Lacan’ın bu derste andığı bir başka düşünür, Kierkegaard’dır. Kierkegaard 1843’te Constantin Constantius takma adıyla yayımladığı Tekrar’da, Yunanlıların hatırlamasıyla kendi tekrar kavramını karşı karşıya koyar: Hatırlama geriye doğru, tekrar ise ileriye doğru işler.¹⁴ Kitabın en dokunaklı bölümünde anlatıcı, daha önce yaptığı bir Berlin yolculuğunu tekrarlamak için aynı şehre döner, aynı pansiyonda kalır, aynı tiyatroya gider; ama hiçbir şey aynı değildir ve yolculuk boyunca öğrendiği tek şey, tekrarın imkânsızlığıdır. Psikanalitik bakış açısından bu sahne, nevrotik tekrarın gizli umudunu açığa vurur: Kişi aynı sahneyi tekrar tekrar kurar, çünkü bu kez sonun farklı olacağını, bir zamanlar ıskalanan şeyin bu kez gerçekleşeceğini umar.

Türk edebiyatında bu umudun en karanlık portresi, Yusuf Atılgan’ın 1973’te yayımlanan Anayurt Oteli’dir. Bir kasaba otelinin kâtibi Zebercet, hayatını değişmeyen bir düzen içinde, her gün aynı saatlerde aynı işleri yaparak geçirir. Bir gece, gecikmeli Ankara treniyle gelen bir kadın otelde kalır ve ertesi sabah gider. Zebercet o andan itibaren bütün hayatını onun dönüşünü beklemeye adar: Kadının kaldığı odayı olduğu gibi korur, yatağını bozmaz, yerine kimseyi vermez, her gün odaya girip kadının bıraktığı izlere bakar. Kadın gelmez. Zebercet’in düzeni giderek bir tekrarın, bir ritüelin, sonunda bir yıkımın düzenine dönüşür.¹⁵ Atılgan’ın romanı, Kierkegaard’ın Berlin yolculuğunun ve Freud’un kader zorlantısının yerel ve sarsıcı bir yankısıdır. Zebercet, bir kez yaşanmış bir karşılaşmanın, belki de hiç gerçekten yaşanmamış bir vaadin tekrarlanmasını bekler; ve beklediği şey gelmedikçe, onu bekleme biçiminin kendisi, giderek dayanılmaz bir tekrara dönüşür.

VI

Tekrar, psikanalizin dışında da Batı düşüncesinin en büyük sorularından biri olmuştur. Friedrich Nietzsche, 1882’de yayımladığı Şen Bilim’in 341. paragrafında okurunu bir düşünce deneyine davet eder: Bir gece bir cin, en ıssız yalnızlığınızda size gelse ve şu anda yaşadığınız ve şimdiye dek yaşamış olduğunuz hayatı bir kez daha ve sayısız kez daha yaşamak zorunda olduğunuzu, içinde hiçbir yeni şey olmadan, her acının ve her sevincin aynı sırayla geri döneceğini söylese, ne yapardınız?¹⁶ Nietzsche’ye göre bu düşünce, insanın kendi hayatıyla kurduğu ilişkinin en ağır sınavıdır: Bengi dönüşe evet diyebilen, hayatını olduğu gibi onaylayabilen biri olmak. Psikanaliz bu sınavı tersinden okur. Nevrotik tekrar, onaylanmış bir hayatın değil, hiçbir zaman tam olarak yaşanamamış bir anın geri dönüşüdür; insan, hayatına evet diyemediği yerde onu tekrar eder.

Gilles Deleuze, 1968’de yayımladığı Fark ve Tekrar’da, Freud’un tekrar zorlantısını, Nietzsche’nin bengi dönüşünü ve Kierkegaard’ın tekrarını aynı düşünsel ufkun içinde okur ve tekrarın, aynı olanın dönüşü olmaktan çok, her seferinde farkı üreten bir hareket olduğunu öne sürer.¹⁷ Bu düşünce, klinik açıdan son derece verimlidir: Hiçbir tekrar tam olarak aynı değildir ve analitik çalışma tam da bu küçük farklara, aynı senaryonun her seferinde biraz başka biçimde oynandığı noktalara dikkat ederek ilerler.

Deleuze’ün sık sık andığı bir öykü, bu düşünceyi bir edebiyat oyununa dönüştürür. Jorge Luis Borges’in 1939’da yayımlanan “Pierre Menard, Don Kişot’un Yazarı” öyküsünde, Fransız bir yazar, Cervantes’in romanını kopya etmeden, kelimesi kelimesine yeniden yazmaya girişir ve birkaç bölümü yazmayı başarır. Öykünün anlatıcısı iki metni karşılaştırır: Kelimeler tıpatıp aynıdır; ama Menard’ın metni, yirminci yüzyılda, Cervantes’ten üç yüz yıl sonra yazıldığı için, bambaşka anlamlar taşır, anlatıcıya göre neredeyse sonsuz derecede daha zengindir.¹⁸ Aynı cümle, farklı bir zamanda, farklı bir öznenin ağzından söylendiğinde, aynı cümle değildir. Analizde de durum budur: Analizan aynı öyküyü defalarca anlatır, aynı ilişkiyi defalarca yaşar; ama her anlatışta, analistin dinlediği bir yerde, aynı kelimeler biraz başka bir ağırlık kazanır. Tekrarın içindeki bu küçük fark, değişimin başladığı yerdir.

Bu fikrin popüler kültürdeki en tanınmış ifadesi, belki de Harold Ramis’in 1993 tarihli Bugün Aslında Dündü filmidir. Kibirli ve sinik bir televizyon hava durumu sunucusu, küçük bir kasabada aynı günü, 2 Şubat’ı, sayısız kez yeniden yaşamaya mahkûm olur. Önce bu tekrarı istismar eder, sonra umutsuzluğa kapılır, defalarca kendini öldürmeye çalışır ve her sabah aynı yatakta, aynı şarkıyla uyanır. Döngü ancak, aynı günün içinde başka biri olmayı, ötekilere ve kendi arzusuna başka bir biçimde yönelmeyi öğrendiğinde kırılır. Film, psikanalitik bir tezin neredeyse ders kitabındaki örneğidir: Tekrar, dış koşullar değiştiğinde değil, öznenin aynı koşullarla ilişkisi değiştiğinde sona erer. Freud’un işleme dediği şey, aynı günü yeniden ve yeniden, ama her seferinde biraz daha bilerek yaşamaktır.

VII

Tekrar eden bir örüntüyü fark etmek, onu dönüştürmenin ilk adımıdır; ama yalnızca ilk adımıdır. Kişi kendine bazı sorular sorarak bu farkındalığı derinleştirebilir: İlişkilerim genellikle hangi noktada bozulmaya başlıyor? Bu ilişkilerde hep benzer bir rolde mi buluyorum kendimi? Bana çekici gelen kişilerin, Freud’un sözünü ettiği türden ortak bir koşulu var mı? Bir ilişkinin sonunda kendime hep aynı cümleyi mi söylüyorum ve bu cümle hayatımın daha önceki dönemlerinden bana tanıdık geliyor mu? Bu sorular kişiyi kendi hikâyesinin anlatıcısı yapar; ama tekrarı sürdüren şey bilinçli bir tercih olmadığı için, onları yanıtlamak çoğu zaman tek başına yetmez.

Bugünün ilişki kültürü, tekrarın bu yapısına yeni bir sahne de ekledi. Tanışma uygulamaları, sayısız seçeneği bir ekranda, birbiri ardına, bir parmak hareketiyle sunar. İlk bakışta bu bolluğun, insanı eski örüntülerinden kurtaracağı, hep aynı tipe bağlanma eğilimini kıracağı düşünülebilir. Klinik deneyim ise çoğu zaman tersini gösterir: Seçeneklerin çoğalması, tekrarın kendisini değiştirmez; yalnızca onu hızlandırır. Kişi yüzlerce profilin arasından, farkında olmadan, yine aynı mesafeyi, aynı yoksunluğu, aynı bakış biçimini taşıyanı seçer; ilişki yine aynı noktada, yine aynı cümleyle biter ve bir sonraki profile geçilir. Tekrar, bir seçim yokluğundan değil, bilinçdışının seçimden önce yaptığı bir tercihten doğar; ve bu tercih, seçeneklerin sayısıyla değişmez.

Psikanalitik çalışmada tekrar, Freud’un 1914’te önerdiği gibi, aktarım ilişkisinin oyun alanında karşılanır. Bu alan, gerçek hayatın sahnelerinden farklı olarak, tekrarın bedelinin ödenmediği, bir ilişkinin yıkılmadan, kimse terk edilmeden, kimse yaralanmadan incelenebildiği bir yerdir. İlişkilerde tekrar eden şey analitik ilişkide de belirmeye başlar; ama bu kez sahnelenmek yerine konuşulabilir, sorgulanabilir ve tarihiyle birlikte anlaşılabilir hâle gelir. Bu süreç kişinin geçmişini değiştirmez, ama geçmişle ilişkisini değiştirir. Kişi, hep aynı yere varan yolun ilk adımlarını tanıyabilir, farklı bir seçim yapabileceği anları fark edebilir. Kierkegaard’ın imkânsız bulduğu tekrar ile nevrozun saplantılı tekrarı arasında, analizin açmaya çalıştığı üçüncü bir imkân vardır: aynı şeyin yeniden yaşanması değil, tekrarın içinden yeni bir şeyin doğabilmesi. Tancredi’nin kılıcı ağaca ikinci kez inmeden önce durabilmesi, ya da en azından, kimi yaraladığını bilerek vurması. Freud’un İtalyan kasabasında üçüncü kez aynı sokağa vardığında yaptığı gibi, geri dönüp meydana çıkmak, yolunu bilerek seçmek.

Notlar

1. S. Freud, Haz İlkesinin Ötesinde (1920), III. bölüm, SE XVIII. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
2. T. Tasso, Gerusalemme liberata (1581), XII. ve XIII. kantolar. Freud bu sahneyi, kader zorlantısının “en dokunaklı şiirsel tasviri” olarak anar. Claudio Monteverdi, Tancredi ile Clorinda’nın gece düellosunu 1624’te Venedik’te sahnelenen Il combattimento di Tancredi e Clorinda adlı dramatik madrigalinde bestelemişti; eser, dövüşün ritmini çalgılarla taklit eden ilk müzik yapıtlarından biri sayılır. ↩︎
3. S. Freud, “Das Unheimliche” (1919), Gesammelte Werke, XII; SE XVII, ikinci bölüm. Freud aynı yerde, sisli bir ormanda yolunu kaybedip her seferinde aynı noktaya dönen birinin ya da karanlık bir odada kapıyı ararken hep aynı mobilyaya çarpan birinin deneyimini de bu tekinsizlik türüne örnek olarak verir. ↩︎
4. S. Freud, “Hatırlamak, Tekrarlamak ve İşlemek” (1914), SE XII. ↩︎
5. Freud, “Erinnern, Wiederholen und Durcharbeiten” (1914), Gesammelte Werke, X. Freud bu bölümde, genç analistlerin, bir direnci adlandırmanın onu ortadan kaldırmaya yeteceğini sanma hatasına düştüklerini, oysa analizana direncini tanıması, onu işlemesi ve aşması için zaman tanımak gerektiğini vurgular. ↩︎
6. Freud, Haz İlkesinin Ötesinde, II. bölüm. ↩︎
7. Freud, Jenseits des Lustprinzips (1920), ikinci bölüm, dipnot. Ernst Halberstadt yetişkinliğinde W. Ernest Freud adını aldı ve Londra’da çocuk psikanalisti olarak çalıştı; büyükbabasının ünlü gözleminin konusu olan çocuk olduğunu yaşamı boyunca anlattı. ↩︎
8. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XI, “Tuché et automaton” dersi. Lacan makarayı, öznenin kendisinden ayrılan ama hâlâ ona ait olan bir parça, arzunun nesne-nedeninin bir ilk biçimi olarak yorumlar. ↩︎
9. S. Ferenczi, K. Abraham, E. Simmel ve E. Jones, Zur Psychoanalyse der Kriegsneurosen, Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag, 1919; Freud kitaba bir giriş yazmıştır. Savaşın sona ermesiyle birlikte, ordularda psikanalitik tedavi merkezleri kurma planları rafa kalktı. ↩︎
10. A. Camus, Le Mythe de Sisyphe, Paris: Gallimard, 1942: « Il faut imaginer Sisyphe heureux. » Camus’ye göre Sisifos’un yazgısı ona aittir; kayası onun malıdır. ↩︎
11. S. Freud, “Erkeklerin Yaptığı Özel Bir Nesne Seçimi Tipi” (1910), SE XI. Freud bu yazıyı, “Aşk Hayatının Psikolojisine Katkılar” başlığı altında topladığı üç makalelik dizinin ilki olarak yayımladı; dizinin ikincisi aşk hayatının alçaltılması üzerine 1912 tarihli makale, üçüncüsü ise bekâret tabusu üzerine 1918 tarihli makaledir. ↩︎
12. N. Abraham, “Notules sur le fantôme” (1975); N. Abraham ve M. Torok, L’Écorce et le noyau, Paris: Aubier-Flammarion, 1978. Abraham’a göre hayalet, öznenin kendi bastırdığı bir şey değil, bir başkasının, çoğu zaman bir ebeveynin söylenmemiş sırrının, öznenin içinde bir yabancı gibi işleyen izidir. ↩︎
13. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964), Paris: Seuil, 1973, özellikle “Tuché et automaton” dersi. ↩︎
14. S. Kierkegaard, Gjentagelsen (1843). Lacan, Le Séminaire, Livre XI’in “Tuché et automaton” dersinde Kierkegaard’ın tekrar kavramını, Yunan hatırlamasının karşısına konan bir yenilik arayışı olarak anar; Kierkegaard’ın adı Lacan’ın kaygı seminerinde de sık sık geçer. ↩︎
15. Y. Atılgan, Anayurt Oteli, İstanbul: Bilgi Yayınevi, 1973. Roman, Ömer Kavur’un yönettiği 1987 tarihli filmle de geniş bir izleyiciye ulaşmıştır. ↩︎
16. F. Nietzsche, Die fröhliche Wissenschaft (1882), § 341. Nietzsche Ecce Homo’da (1888), bengi dönüş düşüncesinin aklına Ağustos 1881’de, İsviçre’de Silvaplana Gölü kıyısında, piramit biçimli büyük bir kayanın yanında dururken geldiğini anlatır; düşünce daha sonra Böyle Buyurdu Zerdüşt’ün merkezine yerleşir. ↩︎
17. G. Deleuze, Différence et répétition (1968). Deleuze, Freud’un tekrar zorlantısını bastırılmış olanın mekanik bir dönüşü olarak değil, her seferinde bir kılık değiştirmeyle, bir maskeyle gerçekleşen bir hareket olarak okur: Tekrar edilen şey, tekrarın kendisinden önce var olan bir asıl değildir. ↩︎
18. J. L. Borges, “Pierre Menard, autor del Quijote” (1939), ilk olarak Sur dergisinde; daha sonra Ficciones (1944) derlemesinde. Anlatıcı, Cervantes’in tarihi “hakikatin annesi” olarak andığı bir cümlenin, Menard’ın kaleminden çıktığında bambaşka bir felsefi iddia taşıdığını gösterir. ↩︎

Kaynakça

• Abraham, N. ve Torok, M. (1978). L’Écorce et le noyau. Paris: Aubier-Flammarion.
• Borges, J. L. (1944). Pierre Menard, autor del Quijote (1939). Ficciones içinde. Buenos Aires: Sur.
• Atılgan, Y. (1973). Anayurt Oteli. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
• Camus, A. (1942). Le Mythe de Sisyphe. Paris: Gallimard.
• Deleuze, G. (1968). Différence et répétition. Paris: PUF.
• Ferenczi, S., Abraham, K., Simmel, E. ve Jones, E. (1919). Zur Psychoanalyse der Kriegsneurosen. Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Freud, S. (1910). Erkeklerin Yaptığı Özel Bir Nesne Seçimi Tipi. SE XI.
• Freud, S. (1914). Hatırlamak, Tekrarlamak ve İşlemek. SE XII.
• Freud, S. (1919). Das Unheimliche. Gesammelte Werke, XII; SE XVII.
• Freud, S. (1920). Haz İlkesinin Ötesinde. SE XVIII.
• Kierkegaard, S. (1843). Gjentagelsen. København.
• Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
• Nietzsche, F. (1882). Die fröhliche Wissenschaft. Chemnitz: Schmeitzner.
• Tasso, T. (1581). Gerusalemme liberata.