Baba’nın Adı: Schreber’den Joyce’a Yasa, Ad ve Psikoz

I

Lacan babanın işlevine ilk kez, henüz bir psikanalist olarak tanınmadan önce, 1938’de Fransız Ansiklopedisi için yazdığı aile kompleksleri üzerine uzun metinde değinir ve dikkat çekici bir tespitte bulunur: Çağdaş Batı toplumlarında babanın imgesinin toplumsal bir düşüş yaşadığını, nevrozların biçiminin de bu düşüşle birlikte değiştiğini söyler.¹ Bu tespit, Lacan’ın babaya dair düşüncesinin en başından beri nostaljik bir otorite övgüsünden uzak olduğunu gösterir. Lacan’ı ilgilendiren, babanın gücü değil, işlevidir: Öznenin dile, yasaya ve arzuya bağlanmasını sağlayan şey. Bu işlevin bir erkek tarafından, bir biyolojik baba tarafından, hatta tek bir kişi tarafından yerine getirilmesi gerekmez; bir annenin sözü, bir büyükanne, bir öğretmen, bir kurum da onu taşıyabilir.

Kavramın Fransızcadaki adı, Lacan’ın sıklıkla oynadığı bir sesteşliği taşır: Nom-du-Père, Baba’nın Adı, kulağa Non-du-Père, Baba’nın Hayır’ı olarak da gelir. Baba’nın Adı aynı zamanda bir yasaktır: çocuğun annenin tek arzu nesnesi olma konumuna getirilen bir sınır. Bu sınır, çocuğu annenin arzusuyla kurduğu kapalı, ikili ilişkiden kurtarır ve onu daha geniş bir dünyaya, dilin ve toplumsal bağın dünyasına açar. Bu yüzden babanın “hayır”ı yalnızca bir yasak değil, bir armağandır da. Bir çocuğa “hayır” diyebilen bir ses, ona aynı zamanda her şeyin mümkün olmadığını, dolayısıyla bir şeylerin istenebileceğini, beklenebileceğini, bir gün başka bir yerde aranabileceğini söyler. Sınırsız bir dünyada arzu doğmaz; çünkü her şeyin hemen ve bütünüyle verildiği, ya da hiçbir şeyin verilmediği bir yerde, eksikliğin bir biçimi, bir adı, bir yönü yoktur. Lacan’ın babalık işlevine yüklediği iş, bu yönü vermektir: çocuğun arzusunu annenin bedeninden koparıp dünyaya, başkalarına, geleceğe doğru çevirmek.

II

Freud babanın işlevini iki büyük mitle düşünmüştü. 1913 tarihli Totem ve Tabu’da, insanlık tarihinin başında bütün kadınları kendisine saklayan, oğullarını dışlayan bir ilkel baba tasarlar; oğullar birleşip onu öldürür, bedenini yer ve ardından, suçluluk duygusuyla, ölü babanın yasağını kendileri yeniden kurar. Yasa, bu mitte, ölü babadan doğar: Baba, öldürüldükten sonra yaşarken olduğundan daha güçlüdür.² Freud’un son kitabı Musa ve Tek Tanrıcılık da, bir halkın kimliğini kuran yasanın bir babanın öldürülmesi ve bu öldürmenin bastırılması üzerine kurulduğu fikri etrafında örülüdür.

Freud babalığın bu simgesel doğasını, mitlerden önce, eski bir hukuk deyişiyle de biliyordu. 1909’da nevrotiklerin aile romanı üzerine yazdığı kısa makalede, çocukların, ana babalarının gerçek ana babaları olmadığını, aslında soylu, zengin, ünlü birilerinin çocukları olduklarını hayal ettikleri fantezileri anlatır ve bu fantezilerde annenin çoğu zaman yerinde bırakıldığını, değiştirilenin daha çok baba olduğunu gözlemler. Nedeni, Freud’un hatırlattığı Latince hukuk ilkesinde saklıdır: Pater semper incertus est, baba her zaman belirsizdir; anne ise kesindir.³ Annelik duyuların, doğumun, bedenin tanıklığıyla bilinir; babalık ise bir çıkarsamaya, bir söze, bir ada dayanır.

Freud otuz yıl sonra, son kitabında, bu düşünceyi bir uygarlık tezine dönüştürür. Musa ve Tek Tanrıcılık’ta, anneden babaya yönelişin insanlık tarihinde bir ilerleme, duyusallıktan düşünselliğe doğru bir adım olduğunu yazar: Annelik duyuların kanıtladığı bir şeydir, babalık ise bir çıkarıma, bir varsayıma dayanan bir hükümdür.⁴ Freud bu tezi, görünmeyen, imgesi yapılamayan bir Tanrı’ya inanmanın düşünsel bir zafer olduğu fikriyle birlikte kurar. Bu tezin tarihsel doğruluğu tartışılabilir; ama Lacan’ın onda bulduğu sezgi açıktır. Baba, algıya değil, söze dayanan bir işlevdir. Bir çocuğun babası, ona bir adla, bir söyleyişle, annenin sözüyle aktarılır. Lacan’ın kavramın adında “ad” kelimesini kullanması bu yüzdendir.

Babadan aktarılan şey yalnızca bir ad da değildir; bir borç da olabilir. Lacan 1953’te verdiği “Nevrotiğin Bireysel Miti” başlıklı konferansta, Freud’un Sıçan Adam vakasını bu açıdan yeniden okur.⁵ Hastanın babası, askerlik yıllarında kumarda bir miktar para kaybetmiş, borcunu bir arkadaşı ödemiş, ama baba bu arkadaşa borcunu hiçbir zaman geri verememişti. Aynı baba, gençliğinde sevdiği yoksul bir kızı bırakıp varlıklı bir kadınla, hastanın annesiyle evlenmişti. Lacan’ın gösterdiği şey, oğlun saplantılı dramının, babanın bu iki ödenmemiş hesabını adım adım tekrar ettiğidir: Oğul da bir borcu ödeyememe saplantısıyla boğuşur, o da yoksul bir kadın ile varlıklı bir kadın arasında seçim yapmaya zorlanır. Babanın hayatında simgesel olarak kapatılamamış olan şey, oğlun hayatında bir semptom olarak geri döner. Lacan bu yapıya nevrotiğin bireysel miti adını verir: Her özne, babasının tarihinin konuşulmamış bir bölümünü, kendi hayatında bir mit gibi yeniden oynar.

Lacan bu mitleri yapısal bir dille yeniden okur. Mitlerin söylediği şey, ona göre, babanın işlevinin gerçek bir kişinin gücüne değil, bir ada, bir göstergeye dayandığıdır. Sembolik baba, ölü babadır; yani bedensel varlığından bağımsız olarak, yalnızca bir ad olarak işleyen babadır. Bu yüzden babalık işlevi, biyolojik babanın yokluğunda da yerine getirilebilir; tersine, fiziksel olarak orada bulunan bir baba bu işlevi taşımayabilir. Belirleyici olan, annenin söyleminde babaya ayrılan yerdir: Annenin, kendisinin ötesinde bir yasaya, bir üçüncü terime başvurup başvurmadığı.

Edebiyatta bu ayrımın en sarsıcı tanıklarından biri, Franz Kafka’nın 1919 Kasım’ında, otuz altı yaşındayken babasına yazdığı uzun mektuptur. Kafka, babasının gözünde neden hep korkak, beceriksiz, yetersiz kaldığını anlatmaya çalışır ve babasının otoritesini tarif ederken tek bir cümleyle bütün bir yapıyı ortaya koyar: Babası onun için, hakları düşünceye değil kendi kişiliklerine dayanan bütün tiranların taşıdığı o bilmece gibi şeyi kazanmıştı.⁶ Hermann Kafka bir yasanın temsilcisi değildir; kendisi yasadır. Koltuğundan dünyayı yönetir, koyduğu kurallara kendisi uymaz, sofrada çocuklarına yasakladığı şeyleri kendisi yapar. Lacan’ın diliyle, burada bir baba vardır, hem de fazlasıyla; ama bu baba, bir adın, bir yasanın taşıyıcısı olarak değil, kendi kişiliğinin, kendi keyfinin, kendi öfkesinin ağırlığıyla oradadır. Böyle bir babanın karşısında çocuk bir yasayla değil, bir kaprisle karşılaşır; ve bir kaprise karşı ne isyan edilebilir ne de ondan bir sınır öğrenilebilir. Kafka’nın romanlarındaki, ne olduğunu kimsenin bilmediği yasalar, sonu gelmeyen mahkemeler, bir türlü ulaşılamayan şato, bu mektubun ışığında yeniden okunduğunda başka bir anlam kazanır.

III

Lacan bu işlemi 1958’de yayımlanan Psikozun Olası Her Türlü Tedavisinin Ön Sorusu Üzerine başlıklı metninde, babalık metaforu adını verdiği bir formülle yazar.⁷ Metafor, dilbilimde bir göstergenin bir başka göstergenin yerine geçmesidir; babalık metaforunda Baba’nın Adı, Annenin Arzusu göstergesinin yerine geçer. Çocuk için annenin arzusu başlangıçta muammalı bir şeydir: Annenin gidip geldiği, kimi zaman orada kimi zaman başka yerde olduğu deneyimi, “Annem ne istiyor?” sorusunu doğurur. Babalık metaforu bu soruya bir yanıt getirir: Annenin arzusu, onun ötesinde bir şeye, fallusa yöneliktir. Böylece muammalı ve sınırsız olan annenin arzusu bir anlam ve bir sınır kazanır.

Lacan aynı yıl, beşinci seminerinde, bu işlemi Ödipus’un üç zamanı olarak adım adım anlatır.⁸ Birinci zamanda çocuk, annenin arzusunun nesnesi olmaya, onun eksiğini tamamlayan şey, yani fallus olmaya çalışır; dünya, annenin bakışı ile çocuğun kendi imgesi arasındaki ikili bir ilişkiden ibarettir. İkinci zamanda baba bir yasak olarak araya girer: Anneye, ürününü, yani çocuğu, kendine geri almayı yasaklar; çocuğa da annenin tek nesnesi olmayı. Bu baba henüz yoksun bırakan, alan, sınırlayan bir babadır. Üçüncü zamanda ise baba, annenin arzu ettiği şeye sahip olduğu varsayılan, dolayısıyla verebilen biri olarak belirir. Çocuk artık fallus olmaya çalışmaz; ona sahip olmanın ya da olmamanın, bir gün bir başkasından onu almanın ya da ona vermenin yollarını aramaya başlar. Bu üçüncü zaman, çocuğu annenin arzusuna tutsak bir konumdan çıkarıp bir geleceğe, bir isteme ve bir bekleme zamanına açar.

Lacan bu işlemin dilin anlam üretme kapasitesinin temeli olduğunu düşünür ve bunu, üçüncü seminerinde, edebiyat tarihinden alınmış güzel bir örnekle gösterir. Racine’in Athalie tragedyasının açılış sahnesinde, kraliçe Athalie’nin korkusuyla sarsılan subay Abner’e başrahip Joad şu yanıtı verir: Tanrı’dan korkarım, sevgili Abner, ve başka hiçbir korkum yoktur. Lacan’a göre bu cümlenin “Tanrı korkusu” ifadesi, sahnedeki bütün kaygan, belirsiz korkuları birden bire tek bir anlamın etrafında sabitler; ona bir döşemecinin kumaşı minderin içine diktiği düğmeleri hatırlatan bir adla, point de capiton, yani dikiş noktası adını verir.⁹ Baba’nın Adı, öznenin bütün dünyası için böyle bir dikiş noktasıdır: Gösterenlerin sonsuz kayışını belirli anlamlar etrafında durduran ve özneye tutarlı bir dünyada yaşama imkânı veren nokta.

IV

Babalık metaforunun işlemediği durumlarda ne olur? Lacan bu soruyu aynı seminerde ele alır ve Freud’un zaman zaman kullandığı Verwerfung terimini Fransızcaya forclusion olarak çevirir. Türkçede çoğunlukla “ilga” ya da “dışlama” olarak karşılanan bu terim, nevrozdaki bastırmadan farklı bir mekanizmayı adlandırır. Bastırmada bir gösteren bilinçdışına itilir, ama Sembolik düzenin içinde kalır ve semptomlarda, rüyalarda, dil sürçmelerinde geri döner. İlgada ise gösteren hiçbir zaman Sembolik düzene kaydedilmemiştir. Lacan’ın Freud’dan devraldığı formülle, Sembolik’ten dışlanan şey Gerçek’te yeniden belirir: Sembolik olarak işlenemeyen şey, halüsinasyon ya da sanrı biçiminde, dışarıdan gelen bir şey olarak geri döner.

Lacan bu mekanizmanın ilk örneğini Freud’un Kurt Adam vakasında bulur. Beş yaşındaki çocuk, bahçede bir çakıyla ağacın kabuğunu oyarken, birden küçük parmağının kesildiğini, yalnızca bir deri parçasıyla eline tutunduğunu görür; konuşamaz, birkaç adım ötedeki dadısına bakamaz, oturup bekler ve bir süre sonra parmağının hiç yaralanmamış olduğunu fark eder.¹⁰ Lacan’a göre bu halüsinasyon, Sembolik düzende kayıt bulamamış bir kastrasyon tehdidinin Gerçek’te, bir görüntü olarak geri dönüşüdür. Psikozun yapısal koşulu ise, Lacan’a göre, Baba’nın Adı göstereninin ilgasıdır. Bu durumda anlamın sabitlenmesini sağlayan dikiş noktası eksik kalır; özne, belirli bir karşılaşma anında, Baba’nın Adı’nın çağrıldığı ama yanıt veremediği bir anda, dilin çözülmesiyle karşı karşıya kalabilir.

Lacan bu karşılaşmanın klinikteki biçimlerini 1958 metninde birkaç kısa sahneyle anlatır. Psikoz, öznenin karşısına, Lacan’ın deyişiyle “Bir-baba” çıktığı anda tetiklenebilir: simgesel olarak babanın yerinde duran, özneyi bir babalık sorusuyla yüz yüze bırakan bir figür. Lacan’ın örnekleri yalın ve sarsıcıdır: Yeni doğum yapmış bir kadın için kocasının figürü, günahını itiraf eden biri için günah çıkaran rahip, âşık olmuş genç bir kız için sevdiği gencin babasıyla karşılaşma.¹¹ Bu sahnelerin ortak noktası, öznenin o güne kadar bir imgeye, bir benzerle kurduğu ikili ilişkiye yaslanarak sürdürdüğü dengenin, bir babalık konumuyla, bir yasayla, bir soyla ilgili bir çağrı karşısında bozulmasıdır. Çağrı gelir; ama yanıt verecek gösteren yerinde değildir. Klinisyen için bu düşüncenin önemi, psikozun ortaya çıktığı anın rastlantısal olmadığını, öznenin hayatında belirli bir sorunun, bir babalık, bir doğum, bir evlilik, bir atanma sorusunun belirdiği anlara bağlı olabileceğini görmesidir.

V

Bu tezin klasik örneği, Alman yargıç Daniel Paul Schreber’dir. Schreber 1842’de Leipzig’de doğdu. Babası Moritz Schreber, on dokuzuncu yüzyıl Almanya’sının en tanınmış hekim ve eğitimcilerinden biriydi; çocuk yetiştirme, beden eğitimi ve sağlıklı yaşam üzerine yazdığı kitaplar çok sayıda baskı yaptı, ölümünden sonra adı Almanya’nın küçük şehir bahçelerine, bugün de kullanılan Schrebergarten adıyla verildi. Moritz Schreber, 1858’de yayımladığı Kallipädie’de, çocukların bedenlerinin ve iradelerinin erken yaştan itibaren disipline edilmesini savunuyor, bu amaçla kendi tasarladığı aletleri tanıtıyordu: çocuğun masa başında dik oturmasını sağlayan bir duruş çubuğu, uyurken sırtüstü yatmasını sağlayan kayışlar, çene ve başı düzgün tutan bantlar.

Daniel Paul Schreber parlak bir hukuk kariyeri yaptı. İlk ruhsal krizini 1884’te, Reichstag seçimlerinde aday olup kaybettikten sonra geçirdi ve Leipzig Üniversitesi psikiyatri kliniğinde, Profesör Paul Flechsig’in tedavisinde iyileşti. İkinci ve çok daha ağır krizi 1893’te, Dresden Yüksek Eyalet Mahkemesi’nde daire başkanlığına atanmasının hemen ardından başladı ve yaklaşık dokuz yıl sürdü. Bu dönemde geliştirdiği karmaşık sanrısal sistemde Schreber, Tanrı’nın ışınlarıyla doğrudan ilişki içindeydi; dünyanın kurtuluşu için bir kadına dönüşmesi ve Tanrı’dan yeni bir insan soyunu dünyaya getirmesi gerekiyordu; doktoru Flechsig ise ona karşı bir “ruh cinayeti”, Seelenmord, işlemişti. Schreber’in Tanrısı, kendine özgü bir dil konuşuyordu: Schreber’in “temel dil”, Almanca Grundsprache dediği, biraz eskimiş ama güçlü, örtmecelerle dolu bir Almanca. Işınlar ona yarım kalmış cümleler fısıldıyor, Schreber de bu cümleleri tamamlamak zorunda kalıyordu: “Şimdi kendimi...” diye başlayan bir cümleyi, “...aptal olduğuma razı etmeliyim” diye bitirmek gibi. Lacan üçüncü seminerinde bu iki olguyu birbirinden ayırır: Temel dil, dilin kodunun düzeyinde ortaya çıkan, kelimelerin kendi başına anlamla yüklü olduğu bir bozulmadır; yarım kalan cümleler ise mesajın düzeyinde ortaya çıkan, cümlenin tam anlam kazanacağı noktada kesildiği bir olgudur.¹² İkisi de, anlamın sabitlenemediği, kapitone noktasının eksik kaldığı bir dilin belirtileridir. Schreber’in dünyasında kelimeler ya fazlasıyla doludur ya da tam anlamlarını kazanacakları yerde kırılır. Schreber 1903’te, vesayetten kurtulmak için açtığı ve kazandığı davanın ardından, bu deneyimi olağanüstü bir açıklık ve zekâyla anlattığı Bir Sinir Hastasının Anıları’nı yayımladı.¹³

Freud, Schreber’i hiç görmeden, yalnızca bu kitaba dayanarak 1911’de bir inceleme yazdı ve sanrıyı, Flechsig’e ve onun ardındaki babaya yönelik bastırılmış bir eşcinsel arzunun dönüşümü olarak yorumladı.¹⁴ Lacan ise üçüncü seminerinin büyük bölümünü Schreber’e ayırır ve dikkati krizin ortaya çıktığı ana çeker: Schreber, daire başkanlığına atandığında, yani yaşlı ve deneyimli meslektaşlarının üzerinde, simgesel bir babalık konumunu üstlenmeye çağrıldığında çöker. Lacan’a göre bu çağrı, Schreber’in Sembolik düzeninde karşılığı olmayan bir yere seslenmiştir; yanıtı verecek gösterenin yokluğunda Sembolik düzende bir delik açılmış ve bu delik, sanrısal sistemle doldurulmaya çalışılmıştır. Bu açıdan sanrı bir çöküş olmaktan çok, Freud’un da sezdiği gibi, bir onarım girişimidir.

Schreber’in aile öyküsü, Lacan’ın yapısal okumasının yanında, bir başka ağırlık da taşır. Babası Moritz, Daniel Paul on dokuz yaşındayken, 1861’de öldü. Ağabeyi Gustav, 1877’de, otuz sekiz yaşında, kendisi de bir yargıçken, tabancayla intihar etti. Daniel Paul 1878’de Sabine Behr’le evlendi; evlilik çocuksuz kaldı, eşi birkaç kez düşük yaptı ya da ölü doğum yaptı.¹⁵ Freud, Schreber’in sanrısındaki kadına dönüşme ve Tanrı’dan yeni bir soy doğurma temasını bu çocuksuzlukla da ilişkilendirmişti. Lacan’ın okumasında bu ayrıntılar bir zincir oluşturur: babasının adını taşıyacak bir oğul doğuramayan, babasının adının ağırlığını taşıyan ve bu adın önünde kardeşini kaybetmiş bir adam, kendisinden en yüksek simgesel babalık konumunu üstlenmesi istendiği anda çöker. Sanrı, bir yerde, babanın adının aktarılamadığı bir soyun yeniden kurulması girişimidir: Schreber kendisi bir kadına dönüşecek ve Tanrı’dan yeni bir insanlık doğuracaktır.

Schreber vakasının bir başka okuması, 1950’lerin sonundan itibaren, psikanalist William Niederland’ın araştırmalarıyla gündeme geldi. Niederland, Moritz Schreber’in kitaplarını ve aletlerini oğlunun sanrılarıyla karşılaştırdı ve sanrılardaki bedensel işkencelerin, babanın uyguladığı eğitim düzeneklerinin bir yankısı olabileceğini öne sürdü. Morton Schatzman ise 1973’te yayımlanan Ruh Cinayeti’nde bu düşünceyi daha da ileri taşıdı ve babanın pedagojisini bir tür sistematik ruhsal şiddet olarak yorumladı.¹⁶ Bu okumalar, Lacan’ın yapısal açıklamasıyla çelişmekten çok onu tamamlar: Gerçek babanın aşırı, her yere nüfuz eden, sınır tanımayan varlığı, tam da yasanın simgesel işlevinin yerine geçememesinin, bir adın yerini bir aletin almasının göstergesi olarak okunabilir. Lacan da 1958 metninde, babanın gerçekten yasa koyucu konumunda bulunduğu ya da kendini öyle gösterdiği durumlarda baba figürünün yol açabileceği yıkımlara dikkat çeker.¹⁷ Kendini yasanın kendisi sanan, erdemin, sağlığın, düzenin, doğruluğun cisimleşmiş hâli olarak sunan bir baba, paradoksal biçimde, yasanın bir ad olarak aktarılmasının önünde bir engele dönüşebilir. Çocuğun karşısında, kendisi de bir yasaya tabi olan, kendisi de eksik olan bir baba yerine, eksiksiz olduğunu ilan eden bir otorite durur. Moritz Schreber’in pedagojisi de, Hermann Kafka’nın koltuğu da, bu yapının iki farklı yüzüdür: Biri bilim ve sağlık adına, öteki kendi keyfi adına konuşur; ama ikisi de kendi üzerlerinde bir yasa tanımaz.

VI

Lacan’ın Baba’nın Adı’na dair düşüncesi zaman içinde köklü biçimde değişir. 1963 sonbaharında Baba’nın Adları başlığıyla başlattığı seminer, Uluslararası Psikanaliz Derneği’nin Lacan’ı eğitim analistleri listesinden çıkarmasının ardından yalnızca tek bir derste, 20 Kasım 1963’teki derste kalır; Lacan bu konuyu bir daha hiçbir zaman bu başlıkla ele almayacaktır. Ama başlıktaki çoğul, gelecekteki gelişmenin habercisidir: Baba’nın Adı artık tek ve ayrıcalıklı bir gösteren değil, öznenin dünyasını bir arada tutabilen çeşitli işlevlerden biridir. 1973–1974 seminerinin başlığı, Les non-dupes errent, “Kanmayanlar yanılır”, Fransızcada Les Noms du Père ile sesteştir; Lacan bu oyunla, babanın işlevine hiç kanmadığını, her türlü simgesel otoriteyi bir yanılsama olarak gördüğünü düşünen öznenin, yolunu kaybetmeye mahkûm olduğunu ima eder.

Son olarak 1975–1976 tarihli Le Sinthome seminerinde Lacan, Baba’nın Adı’nı, Borromean düğümünde Gerçek, Sembolik ve Hayali’yi bir arada tutan dördüncü halka olarak yeniden düşünür ve bu işlevin öznenin kendi icadı olan bir sinthome tarafından da üstlenilebileceğini gösterir. James Joyce’un yazısı, Lacan’ın gözünde böyle bir icattır: Babası simgesel işlevini yerine getirememiş bir yazarın, kendine bir ad yaparak dağılmaya yüz tutmuş dünyasını bir arada tutması.¹⁸

Geç Lacan’ın bu açılımı, çağdaş Lacanyen klinikte önemli sonuçlar doğurdu. Jacques-Alain Miller ve meslektaşlarının 1996’da Angers’de, 1997’de Arcachon’da ve 1998’de Antibes’te düzenledikleri klinik toplantılar, sonuncusunda adını alan bir kavramla sonuçlandı: sıradan psikoz.¹⁹ Bu kavram, belirgin sanrı ya da halüsinasyon göstermeyen, ama Baba’nın Adı işlevinin zayıf olduğu, öznenin kendi çözümleriyle, küçük ve sessiz icatlarla dengesini sürdürdüğü klinik tabloları düşünmeye imkân tanır.

Miller on yıl sonra kavramı yeniden ele aldığında, sıradan psikozun klinikte nasıl fark edilebileceğine dair üç ipucu önerdi ve onlara “dışsallık” adını verdi.²⁰ Toplumsal dışsallık, öznenin toplumsal kimliğiyle, mesleğiyle, rolleriyle kurduğu ilişkide bir kopukluk, bir yabancılık ya da tam tersine, bir role aşırı, katı bir yapışmadır. Bedensel dışsallık, bedenin kendine ait olmadığı, ondan kopmuş, bir yerinden çözülmüş gibi yaşanması, onu bir arada tutmak için dövmeler, delmeler, sıkı rutinler gibi yollara başvurulmasıdır. Öznel dışsallık ise öznenin kendi içinde bir boşluk, bir hiçlik duygusu, kendisiyle arasına giren tuhaf bir mesafedir. Bu işaretlerin hiçbiri tek başına bir şey kanıtlamaz; ama birlikte, Baba’nın Adı’nın sağladığı sabitlemenin eksik olduğu, öznenin kendi icatlarıyla yaşadığı bir dünyanın izlerini taşıyabilir.

Bu bakış açısı toplumsal düzeyde de düşündürücüdür. Lacan’ın daha 1938’de sözünü ettiği baba imgesinin düşüşü, bugün çok daha belirgin biçimde yaşanıyor. Lacan bu süreci otuz yıl sonra, Mayıs 1968’in hemen ardından, kısa bir notta daha keskin bir ifadeyle anar ve çağının işareti olarak “babanın buharlaşmasından” söz eder.²¹ Buharlaşan şey babanın kendisinden çok, onun işlevinin tek bir figürde, tek bir yasada toplanabilmesidir. Türkçenin gündelik dili, bu işlevin kurumlara nasıl aktarıldığının da tanığıdır: “Devlet baba” deyimi, babalık işlevinin, koruyan, cezalandıran, veren ve alan bir merciin, bir aileden bütün bir topluma nasıl taşınabildiğini gösterir. Baba’nın Adı, bir evin içinde kalmaz; yasanın, otoritenin ve aidiyetin her biçimine sızar. Ama Lacanyen düşünce, bu durumu bir ataerkil otoritenin geri getirilmesi çağrısıyla karşılamaz. Baba’nın Adı’nın çoğullaşması, yasanın ve anlamın artık tek bir merkezden değil, öznenin kendi icatlarından, kendi bağlarından, kendi adlarından da gelebileceği anlamına gelir. Lacanyen klinik, bu icatları patolojik sapmalar olarak değil, öznenin yaşamını mümkün kılan çözümler olarak dinlemeye özen gösterir. Baba’nın Adı, bir otorite övgüsü değil, öznenin dile ve arzuya nasıl bağlandığına dair yapısal bir sorudur; ve bu soru, Lacan’ın verdiği yanıtlar değişse de, kliniğin merkezinde kalmaya devam ediyor.

Notlar

1. J. Lacan, “Les complexes familiaux dans la formation de l’individu” (1938), Autres écrits (2001). ↩︎
2. S. Freud, Totem ve Tabu (1913), SE XIII. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
3. S. Freud, “Der Familienroman der Neurotiker” (1909), Gesammelte Werke, VII; SE IX. Roma hukukunun ilkesinin tam biçimi mater semper certa est, pater semper incertus est olarak aktarılır. ↩︎
4. S. Freud, Der Mann Moses und die monotheistische Religion (1939), Gesammelte Werke, XVI; SE XXIII, üçüncü bölüm. Freud’un kullandığı ifade Fortschritt in der Geistigkeit’tir: düşünsellikte, tinsellikte bir ilerleme. ↩︎
5. J. Lacan, “Le mythe individuel du névrosé” (1953), Collège philosophique’te verilen konferans; Ornicar?, 17–18 (1979); Le mythe individuel du névrosé, Paris: Seuil, 2007. Lacan konferansın ikinci bölümünde aynı yapıyı Goethe’nin gençlik aşkı Friederike Brion’la ilişkisinde de izler. ↩︎
6. F. Kafka, Brief an den Vater (1919; yay. 1952). Kafka mektubu babasına vermesi için annesine teslim etti; annesi mektubu babasına iletmeyip Kafka’ya geri verdi. Metin ancak Kafka’nın ölümünden yirmi sekiz yıl sonra yayımlandı. ↩︎
7. J. Lacan, “D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose” (1958), Écrits (1966), s. 531–583. ↩︎
8. J. Lacan, Le Séminaire, Livre V: Les formations de l’inconscient (1957–1958), Paris: Seuil, 1998, Ocak 1958 tarihli dersler. Lacan bu “zamanların” kronolojik evreler değil, mantıksal anlar olduğunu vurgular. ↩︎
9. J. Lacan, Le Séminaire, Livre III: Les psychoses (1955–1956), Paris: Seuil, 1981, Athalie üzerine dersler. ↩︎
10. S. Freud, “Bir Çocukluk Nevrozunun Öyküsünden” (1918), SE XVII, VII. bölüm. ↩︎
11. Lacan, “D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose” (1958), Écrits. Lacan bu figüre Un-père der: Sembolik olarak, öznenin ikili ilişkisinin karşısında üçüncü bir yerden yükselen bir baba. ↩︎
12. Lacan, Le Séminaire, Livre III: Les psychoses; ayrıca “D’une question préliminaire”, Écrits. Lacan’ın bu ayrımı, Jakobson’un kod ile mesaj arasındaki ayrımına dayanır: Kod olguları, dilin kendisine dair mesajlardır; mesaj olguları ise konuşanın kendisine dair kodun içinde yarım kalan ifadelerdir. ↩︎
13. D. P. Schreber, Denkwürdigkeiten eines Nervenkranken (1903). ↩︎
14. S. Freud, “Paranoyak Bir Vakanın Otobiyografik Anlatımı Üzerine Psikanalitik Notlar” (1911), SE XII. ↩︎
15. Schreber ailesinin öyküsü için bkz. Niederland, The Schreber Case (1974) ve H. Israëls, Schreber: Father and Son (Madison: International Universities Press, 1989). Schreber’in kendisi Anılar’da, çocuk sahibi olamamanın kendisi ve eşi için yarattığı hayal kırıklığından açıkça söz eder. ↩︎
16. W. G. Niederland, The Schreber Case (1974); M. Schatzman, Soul Murder: Persecution in the Family (1973). ↩︎
17. Lacan, “D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose” (1958), Écrits. Lacan bu bağlamda, kendini yasayla özdeşleştiren, bir ideali ya da bir erdemi temsil ettiğini ilan eden babaların, yasanın simgesel işlevini taşımak yerine onu gölgede bırakabileceğini vurgular. ↩︎
18. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976), Paris: Seuil, 2005. ↩︎
19. J.-A. Miller (Ed.), La psychose ordinaire : la convention d’Antibes (1999). ↩︎
20. J.-A. Miller, “Ordinary psychosis revisited”, Psychoanalytical Notebooks, 19 (2009). Miller bu işaretlerin bir tanı listesi olmadığını, klinisyenin dikkatini yönlendiren ipuçları olduğunu vurgular. ↩︎
21. Lacan’ın 1968 tarihli bu kısa notu, ölümünden sonra “Note sur le père” başlığıyla La Cause du désir dergisinde (sayı 89, 2015) yayımlanmıştır. Not, Lacan’ın aynı yıllarda geliştirdiği bilim ve kapitalizm eleştirisiyle birlikte okunur. ↩︎

Kaynakça

• Freud, S. (1909). Der Familienroman der Neurotiker. Gesammelte Werke, VII; SE IX.
• Freud, S. (1911). Paranoyak Bir Vakanın Otobiyografik Anlatımı Üzerine Psikanalitik Notlar. SE XII.
• Freud, S. (1913). Totem ve Tabu. SE XIII.
• Freud, S. (1918). Bir Çocukluk Nevrozunun Öyküsünden. SE XVII.
• Freud, S. (1939). Musa ve Tek Tanrıcılık. SE XXIII.
• Israëls, H. (1989). Schreber: Father and Son. Madison: International Universities Press.
• Kafka, F. (1952). Brief an den Vater (1919). Frankfurt: S. Fischer.
• Lacan, J. (2007). Le mythe individuel du névrosé (1953). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1966). D’une question préliminaire à tout traitement possible de la psychose. Écrits içinde (s. 531–583). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1981). Le Séminaire, Livre III: Les psychoses (1955–1956). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1998). Le Séminaire, Livre V: Les formations de l’inconscient (1957–1958). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2001). Les complexes familiaux dans la formation de l’individu (1938). Autres écrits içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2005). Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2015). Note sur le père (1968). La Cause du désir, 89.
• Miller, J.-A. (2009). Ordinary psychosis revisited. Psychoanalytical Notebooks, 19.
• Miller, J.-A. (Ed.) (1999). La psychose ordinaire : la convention d’Antibes. Paris: Agalma/Seuil.
• Niederland, W. G. (1974). The Schreber Case. New York: Quadrangle.
• Schatzman, M. (1973). Soul Murder: Persecution in the Family. New York: Random House.
• Schreber, D. P. (1903). Denkwürdigkeiten eines Nervenkranken. Leipzig: Oswald Mutze.
• Schreber, M. (1858). Kallipädie oder Erziehung zur Schönheit. Leipzig.