Gerçek, Sembolik, Hayali: Lacan’ın Üç Düzeni

I

Lacan üç düzeni ilk kez açık bir biçimde, 8 Temmuz 1953’te, yeni kurulan Fransız Psikanaliz Derneği’nin ilk bilimsel toplantısında verdiği Sembolik, Hayali ve Gerçek başlıklı konferansta ortaya koydu.¹ Tarih tesadüf değildir. Aynı yılın Haziran ayında, Lacan ve aralarında Daniel Lagache ile Françoise Dolto’nun da bulunduğu bir grup analist, eğitim kurumunun yapısı ve Lacan’ın tekniği üzerine yaşanan sert tartışmaların ardından Paris Psikanaliz Derneği’nden ayrılmıştı. Konferans, bu kopuşun ertesinde yeni bir başlangıcın programı gibidir; birkaç ay sonra Roma’da sunacağı ve “Freud’a dönüş” adını verdiği projenin manifestosu olacak metnin ön sözüdür.

Kopuşun nedenleri hem kurumsal hem kişiseldi. Paris Psikanaliz Derneği, Sacha Nacht’ın yönetiminde, analistlerin eğitimini tıp fakültelerine benzer, katı bir kurumsal yapıya bağlamak istiyordu; Lagache ve arkadaşları bu yapının eğitimi bürokratikleştireceğini düşünüyordu. Lacan ise ayrıca, standart elli dakikalık seansı kısaltan ve seansın süresini konuşmanın akışına göre belirleyen tekniği yüzünden ağır eleştirilere maruz kalıyordu. Yeni kurulan Fransız Psikanaliz Derneği, Uluslararası Psikanaliz Birliği’ne kabul edilmek için on yıl uğraşacak ve sonunda, 1963’te, Lacan’ın eğitim analisti listesinden çıkarılması pahasına bir uzlaşmaya varılacaktı.² Üç düzen kuramı, bu çalkantılı yılların başında, bir kurumsal bölünmenin ortasında doğdu. Lacan Eylül 1953’te Roma’da verdiği uzun konuşmada, “Psikanalizde Sözün ve Dilin İşlevi ve Alanı” başlığıyla, Sembolik’in önceliğini bir program olarak ilan etti: Psikanalizin tek aracı sözdür ve bilinçdışı, öznenin tarihinde boş bırakılmış ya da bir yalanla doldurulmuş, sansürlenmiş bir bölümdür.³

Konferansın sırası anlamlıdır: Sembolik önce gelir. Lacan’ın 1950’lerdeki öğretisi, Sembolik düzenin önceliği üzerine kuruludur ve bu öncelik, onun Amerikan ego psikolojisine yönelttiği eleştirinin de temelidir. Ego psikolojisi analizin amacını benin güçlendirilmesi olarak tanımlıyordu; Lacan ise beni bir Hayali yapı, bir yabancılaşma olarak görüyor, analizin öznenin Sembolik düzendeki yerini, kendi sözünü ve tarihini üstlenmesini hedeflemesi gerektiğini savunuyordu. Üç düzeni ayrı ayrı ele almak, bu tartışmanın neden bu kadar sert olduğunu anlamayı da kolaylaştırır.

II

Hayali düzen, imgelerin, özdeşleşmelerin ve benzerlik ilişkilerinin düzenidir. Lacan bu düzeni, ilk özgün katkısı olan ayna evresi kavramı üzerinden geliştirdi. 1936’da Marienbad’daki uluslararası psikanaliz kongresinde ilk kez sunduğu ve 1949’da Zürih’te yeniden kaleme aldığı metinde, altı ile on sekiz ay arasındaki bebeğin aynadaki imgesini sevinçle tanıdığı anı tarif eder.⁴ Bu anda bebek, henüz bedenini koordine edemediği, parçalanmış bir deneyim içindeyken, aynada kendisini bütünlüklü bir imge olarak görür. Bu imgeyle özdeşleşme benin temelini oluşturur; ama özdeşleşme bir yanılsamaya dayanır. Ben, öznenin dışında, bir imgede kurulur.

Hayali düzenin yalnızca insana özgü olmadığını, canlıların biyolojisine kadar uzandığını Lacan’ın kuşağı, yeni doğan bir bilimden, etolojiden öğreniyordu. Avusturyalı Konrad Lorenz, yumurtadan yeni çıkan boz kaz yavrularının, gördükleri ilk hareketli varlığı, bu kendisi olsa bile, anneleri olarak benimseyip onun peşinden ayrılmadıklarını göstermişti; bu olguya damgalanma, Almanca Prägung adını verdi. Hollandalı Niko Tinbergen ise dikenli balıkların erkeklerinin, üreme döneminde karnı kırmızıya dönen rakiplerine saldırdığını, ama bu saldırıyı balığa hiç benzemeyen kaba bir maketin altı kırmızıya boyandığında da aynı şiddetle yaptığını gözlemledi.⁵ Hayvanı harekete geçiren şey, karşısındaki varlığın kendisi değil, bir imge, bir renk, bir biçimdir; gerçek bir rakip ile bir tahta parçası arasındaki farkı, belli koşullarda, hiç gözetmez. Lacan bu tür bulgularda, imgenin canlıyı tutsak alma gücünün biyolojik bir kanıtını görür. İnsanı hayvandan ayıran, bu imgesel tutsaklıktan kurtulması değil, onun üzerine bir başka düzenin, dilin ve yasanın eklenmesidir. Ayna evresinde bebeği büyüleyen imge, dikenli balığı saldırıya geçiren kırmızı lekenin akrabasıdır; ama bebek, bu imgeyi bir adla, bir sözle, bir yetişkinin onayıyla birlikte üstlenir.

Hayali düzen, kendimizi başkalarıyla karşılaştırdığımız, onlara hayranlık duyduğumuz ya da onları kıskandığımız ilişkilerin düzenidir. Bu ilişkiler doğası gereği ikili ve gerilimlidir: Benzerim hem bir model hem de bir rakiptir. Saldırganlık, rekabet ve narsisistik kırılganlık bu düzenin karakteristik deneyimleridir. Lacan’ın 1948’de saldırganlık üzerine verdiği konferans, bu gerilimin ayna ilişkisinin doğrudan bir sonucu olduğunu gösterir: Benim olmak istediğim yerde duran benzerim, hem hayranlık hem de düşmanlık duyduğum kişidir.

Hayali ile Sembolik’in bir arada nasıl işlediğini Freud, Lacan’dan çok önce, kalabalıkların psikolojisi üzerine yazdığı 1921 tarihli kitabında göstermişti. Freud’a göre bir kitle, üyelerinin her birinin aynı nesneyi, bir önderi ya da bir fikri, kendi ben ideallerinin yerine koyduğu ve bu yüzden birbirleriyle benlikleri düzeyinde özdeşleştiği bir topluluktur.⁶ Kitlenin üyelerini birbirine bağlayan, birbirlerine benzemeleri, aynı sloganları tekrarlamaları, aynı renkleri taşımalarıdır; bu Hayali bir bağdır, ayna ilişkisinin çoğaltılmış hâlidir. Ama bu benzerlik, hepsinin aynı yerden, önderin işgal ettiği ben ideali yerinden bakılmasına dayanır; bu ise Sembolik bir yerdir. Lacan’ın sonraki yıllarda ideal ben ile ben ideali arasında yaptığı ayrım, Freud’un bu şemasının açık bir yeniden yazımıdır. Bir taraftar topluluğunun, bir siyasi hareketin, bir tarikatın birbirine benzeyen üyeleri, birbirlerini ancak aynı bakışın altında, aynı ad etrafında tanır.

III

Sembolik düzen, dilin, yasanın ve toplumsal yapıların düzenidir. Lacan bu düzeni, iki büyük yapısalcı kaynaktan yararlanarak kuramlaştırdı. Birincisi, Ferdinand de Saussure’ün, ölümünden sonra 1916’da öğrencileri tarafından derlenip yayımlanan Genel Dilbilim Dersleri’dir. Saussure dilsel göstergeyi bir gösteren, yani bir ses imgesi ile bir gösterilen, yani bir kavram arasındaki keyfî bir bağ olarak tanımlar ve epigraf olarak aldığım cümleyle, dilde yalnızca farklar bulunduğunu, olumlu terimler bulunmadığını söyler. Bir kelimenin anlamı, kendi içinde taşıdığı bir özden değil, öteki kelimelerden farkından gelir.⁷ Lacan bu düşünceyi radikalleştirir: Gösteren, gösterilen üzerinde önceliğe sahiptir; anlam, gösterenlerin zinciri içinde, onların birbirine göre konumlarından doğar.

Lacan bu önceliği, 1957’de yazdığı “Bilinçdışında Harfin Görevi” metninde, Saussure’ün ünlü ağaç çiziminin yerine koyduğu bir çizimle gösterir. Saussure, göstergeyi anlatmak için bir çizginin üstüne bir ağaç resmi, altına da “ağaç” kelimesini koymuştu. Lacan ise çizginin üstüne yan yana iki aynı kapı çizer ve altlarına iki kelime yazar: Hommes ve Dames, Erkekler ve Kadınlar. Kapılar birbirinin tıpatıp aynısıdır; onları farklı kılan tek şey, üzerlerindeki kelimelerdir. Lacan bu çizime bir de küçük bir öykü ekler: Bir trende, karşılıklı oturan bir erkek ve bir kız çocuk, tren bir istasyona girerken pencereden dışarı bakarlar. Erkek çocuk “Bak, Kadınlar’dayız!” der; kız çocuk “Aptal, görmüyor musun, Erkekler’deyiz!” diye yanıt verir.⁸ İki çocuk aynı peronun aynı noktasına bakmaktadır; ama her biri, oturduğu yerden, yalnızca öbür kapının adını görebilir. Lacan’a göre cinsel fark bile, bir anatomiden önce, bir gösterenin kapısından geçerek, bir adın özneyi bir yere yerleştirmesiyle kurulur. Gösterilen, yani tuvaletin kendisi, iki kapının arkasında aynıdır; özneleri birbirinden ayıran, gösterenin çizdiği sınırdır.

İkinci kaynak, Claude Lévi-Strauss’un yapısal antropolojisidir. Lévi-Strauss’un 1949’da yayımlanan Akrabalığın Temel Yapıları, insan toplumlarının biyolojik değil sembolik yasalarla, özellikle ensest yasağı ve kadınların gruplar arasındaki değiş tokuşu üzerinden örgütlendiğini göstermişti. Aynı yıl yayımladığı Simgesel Etkililik başlıklı denemede ise Panama’daki Kuna halkından bir şamanın, zor bir doğum sırasında söylediği uzun bir şarkıyı inceler ve şarkının, doğum yapan kadının bedensel acısına bir mit, bir anlam ve bir düzen kazandırarak etkili olduğunu öne sürer; ve bu süreci açıkça psikanalitik tedaviyle karşılaştırır.⁹ Lacan için bu deneme, bir sözün, bir simgenin bedenin kendisi üzerinde etki yaratabildiğinin, yani psikanalizin dayandığı ilkenin antropolojik bir doğrulamasıdır.

Lacan’a göre insan öznesi, doğduğu andan, hatta doğmadan önce, bu sembolik düzenin içine yerleştirilmiştir. Adı, soyu, ailesinin beklentileri ve dilin kendisi, öznenin kim olacağını önceden belirler. Bu düzenin özneye yönelen yüzü, Lacan’ın Büyük Başka adını verdiği yerdir. Sembolik düzen, Hayali düzenin ikili gerilimlerini düzenleyen bir üçüncü terim getirir: İki kişi arasındaki ölümcül rekabet, bir yasa, bir sözleşme, bir söz aracılığıyla düzenlenebilir. Lacan’ın bu dönemdeki ünlü formülü, bilinçdışının bir dil gibi yapılandığı, bu düşüncenin klinik karşılığıdır.

Sembolik düzene girişin bir bedeli vardır ve Lacan bu bedeli Roma Söylevi’nde kısa bir formülle söyler: Simge kendini önce şeyin öldürülmesi olarak gösterir.¹⁰ Bir şeye bir ad verildiğinde, o şey artık orada olmasa da konuşulabilir hâle gelir. Kelime şeyin yokluğunda onun yerini tutar; ama tam da bu yüzden, şeyin kendisini bir ölçüde ortadan kaldırır. “Annem” kelimesini söyleyebilen çocuk, annesi odada değilken de onu çağırabilir; ama artık annesiyle arasına bir kelime, bir ad, bir dil girmiştir. Dile giren özne, dünyaya doğrudan değil, kelimelerin dolayımıyla erişir. Sembolik düzen, Hayali düzenin ikili gerilimlerini düzenleyen bir yasa getirdiği kadar, her şeyle arasına bir mesafe koyan bir kayıp da getirir. Gerçek, bu kaybın geride bıraktığı, dilin hiçbir zaman tam olarak kapatamadığı yerin adıdır.

Sembolik düzene girişin ne kadar kırılgan bir süreç olduğunu Lacan’ın ilk seminerinde anlatılan bir vaka gösterir. Mart 1954’te Lacan’ın öğrencisi Rosine Lefort, seminerde, birlikte çalıştığı dört yaşındaki bir çocuğu, Robert’i anlattı. Robert doğduğundan beri bir kurumdan ötekine taşınmış, bakımsız, aç, ağır bir yoksunluk içinde büyümüştü. Neredeyse hiç konuşmuyordu; ağzından çıkan yalnızca iki söz vardı: “Hanımefendi!” ve “Kurt!” Bu ikinci sözü, kendini ya da başkalarını tehdit ettiği anlarda, bir çığlık gibi tekrarlıyordu. Lefort çalışmasının bir aşamasında, Robert’in bir gece makasla kendi penisini kesmeye kalkıştığını, başka bir gün de banyoda suyun içinde, kendini bir kurt olarak vaftiz eder gibi, adını haykırdığını anlatır.¹¹ Lacan bu vakada, Sembolik düzenin bir çocuğa ulaşamadığı, ona yalnızca tek bir sözcüğün, bir çığlığın, bir tehdidin kaldığı bir dünyayı görür. “Kurt” kelimesi Robert için bir gösteren zincirinin parçası değildir; bütün bir dili tek başına taşımak zorunda kalan, bu yüzden de hiçbir şeyi anlatamayan bir sözdür. Lefort’un çalışması, bu tek sözcüğün etrafında yavaş yavaş başka sözlerin, başka adların örülmesine eşlik etme çabasıdır.

IV

Gerçek, üç düzen arasında en zor kavranandır; çünkü tanımı gereği kavranmaya direnen şeydir. Lacan’ın Gerçek’i gündelik anlamdaki “gerçeklik” ile karıştırılmamalıdır. Gerçeklik, Sembolik ve Hayali düzenler tarafından biçimlendirilmiş, anlamlandırılmış bir dünyadır; Gerçek ise bu anlamlandırmanın dışında kalan, sembolleştirmeye direnen şeydir. Lacan Gerçek’i farklı dönemlerde farklı formüllerle tanımlar. 1950’lerde Gerçek, her zaman aynı yere geri dönen, ne kadar sembolleştirilmeye çalışılırsa çalışılsın ısrarla kendini dayatan bir kalıntıdır. Lacan bu tanımı açıklarken gökyüzüne bakar: Bilimin tarihi boyunca Gerçek’in en saf örneği, her gece aynı yere geri dönen yıldızlar, belirli aralıklarla aynı konuma gelen gezegenler olmuştur. Gökcisimleri konuşmaz, bir şey istemez, bir arzuya göre yer değiştirmez; yalnızca yerlerine dönerler. Psikanalizdeki karşılığı ise, öznenin hayatında, hiç istemediği hâlde her seferinde aynı yere, aynı sahneye, aynı kayba geri dönen şeydir. 1960’lardan itibaren Lacan Gerçek’i imkânsız olan olarak tanımlar: ne söylenebilen ne de imgelenebilen, ama yine de etkisini sürdüren şey.

Lacan’ın Gerçek’e dair en şaşırtıcı önermelerinden biri, Gerçek’te hiçbir şeyin eksik olmadığıdır. İkinci seminerinde Gerçek’i, kesintisiz, hiçbir yarığı olmayan bir doluluk olarak tanımlar.¹² Eksiklik dünyaya ancak Sembolik ile girer. Bir akşam yemeğinde bir sandalyenin boş olduğunu, birinin gelmediğini fark edebilmemiz için, o sandalyenin birine ayrılmış olması, sofrada bir yerin hazırlanmış olması gerekir. Gerçek’te yalnızca bir sandalye vardır; onun boşluğu, ancak onu bir ada, bir beklentiye, bir sıraya bağlayan Sembolik düzende bir boşluk olur. Bu, Gerçek’in neden bu kadar zor düşünüldüğünü de açıklar. Dil eksiklik üzerinden işler; bir şeyi adlandırmak, onu başka şeylerden farkıyla, onun olmadığı yerlerle birlikte düşünmektir. Gerçek ise bu farkların, bu yokluğun öncesinde ya da ötesinde duran, dilin yarıklarına sığmayan bir şeydir.

Gerçek ile karşılaşma çoğu zaman travmatik bir deneyim olarak yaşanır. Travma, öznenin o ana kadar sahip olduğu sembolik ve hayali kaynakların, yaşanan şeyi anlamlandırmaya yetmediği bir karşılaşmadır. Lacan 1964’teki on birinci seminerinde, Aristoteles’ten ödünç aldığı tuché kavramıyla bu karşılaşmayı adlandırır: Gerçek ile beklenmedik ve kaçınılmaz bir buluşma, her seferinde biraz ıskalanan bir karşılaşma. Lacan bu karşılaşmayı, aynı seminerde, Freud’un Düşlerin Yorumu’nun yedinci bölümünü açan bir düş üzerinden anlatır. Bir baba, günlerce başında beklediği çocuğunu kaybetmiştir. Cesedin yattığı odanın yanındaki odada uyumaya çekilir; kapıyı açık bırakır, ölünün başında yaşlı bir adam mumların yanında nöbet tutmaktadır. Baba düşünde, çocuğunun yatağının yanında durduğunu, kolundan tuttuğunu ve ona sitemle fısıldadığını görür: Baba, yandığımı görmüyor musun? Uyanır, yan odaya koşar: Nöbetçi yaşlı adam uyuyakalmış, devrilen bir mum çocuğun kefenini ve kolunu tutuşturmuştur.¹³ Freud düşü, babanın uykuyu birkaç saniye daha uzatma isteğinin, çocuğunu bir kez daha canlı görme isteğinin bir gerçekleşmesi olarak okur. Lacan ise uyanışın kendisine dikkat çeker. Baba, düşteki cümlenin dayanılmazlığı yüzünden uyanır; ama uyandığında da asıl gerçekle, çocuğunu kurtaramamış olmasıyla, artık hiçbir şeyin geri getiremeyeceği bir kayıpla karşılaşır. Gerçek, düşün de uyanıklığın da tam olarak yakalayamadığı bu yerde, iki sahnenin arasında durur. Uyanış onu bulmaz, ıskalar. Psikozda ise, Lacan’ın Freud’dan devraldığı formülle, Sembolik düzende kayıt bulamamış olan şey, halüsinasyon ya da sanrı biçiminde, Gerçek’te geri döner.

Bu kavramın ne kadar somut bir deneyime karşılık geldiğini, 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından bu ülkede pek çok insan kendi hayatında öğrendi. Bir gecenin içinde evlerin, sokakların, şehirlerin yıkılması, sevilen insanların enkazın altında kalması, alışılmış dünyanın bütün koordinatlarının birkaç dakikada ortadan kalkması, Lacan’ın Gerçek dediği şeyle karşılaşmanın en çıplak biçimlerinden biridir. Depremden sağ çıkanların ilk haftalarda, ilk aylarda en sık söylediği cümlelerden biri, anlatamadıklarıdır: Yaşadıkları şeye uygun bir kelime, bir sıra, bir anlam bulamazlar. Bu deneyimle çalışan klinisyenlerin bildiği gibi, iyileşme bu Gerçek’i ortadan kaldırmaz; ama onun etrafına yavaş yavaş sözler, adlar, ritüeller, anılar örülebilir. Yas ve tanıklık, Gerçek’in açtığı yarığı kapatmadan, onun kenarlarını Sembolik’in ipliğiyle dikmeye çalışır.

V

Lacan’ın öğretisinin evrimi, büyük ölçüde üç düzen arasındaki ilişkinin yeniden düşünülmesi olarak okunabilir. 1950’lerde Sembolik öncelikliydi; Lacan bilinçdışının bir dil gibi yapılandığını ve analitik çalışmanın söz yoluyla ilerlediğini vurguluyordu. 1960’lardan itibaren Gerçek giderek daha merkezi bir yer kazandı: Arzunun nedeni olan nesne, jouissance ve dürtü gibi kavramlar, Sembolik düzenin bütünüyle kapsayamadığı bir kalıntıya, bir artığa işaret ediyordu. 1970’lerde ise Lacan üç düzeni eşit ağırlıkta ve birbirine bağımlı olarak düşünmeye yöneldi ve bu düşünceyi ifade edecek bir figür buldu.

Lacan Borromean düğümünü 9 Şubat 1972’de, ...ou pire başlıklı seminerinde dinleyicilerine tanıtır; kendi anlatımına göre düğümden bir gece önce, matematikçi Georges-Théodule Guilbaud’nun derslerini izleyen bir dinleyiciyle yediği bir akşam yemeğinde haberdar olmuştur.¹⁴ Düğüm, adını İtalya’nın Borromeo ailesinin armasındaki üç halkadan alır ve basit ama şaşırtıcı bir özelliğe sahiptir: Üç halkanın hiçbiri öbürünün içinden geçmez, ama üçü birlikte çözülmez biçimde birbirine bağlıdır; halkalardan herhangi biri kesildiğinde diğer ikisi de serbest kalır. Lacan bu figürde, üç düzenin ilişkisinin tam ifadesini bulur: Hiçbiri öbürlerine indirgenemez, hiçbiri öbürlerinden bağımsız da değildir. 1974–1975 tarihli R.S.I. semineri adını doğrudan bu üç düzenden alır; ardından gelen Le Sinthome seminerinde ise Lacan, üç düzeni bir arada tutan şeyin ne olduğunu sorar ve bu soruya, öznenin tekil icadı olan dördüncü bir halkayla, sinthome ile yanıt verir.¹⁵

VI

Üç düzen, klinik deneyimi farklı katmanlarda okumak için güçlü bir çerçeve sunar. Hayali boyut, kişinin kendine dair imgesini, başkalarıyla karşılaştırmalarını, kıskançlıklarını ve narsisistik yaralarını kapsar; “Ben neden onun gibi olamıyorum?” sorusu bu düzene aittir. Sembolik boyut, kişinin aile tarihini, adlandırılma biçimini, toplumsal rollerini ve dilin onu nasıl konumlandırdığını kapsar; “Benden ne bekleniyor, ben kimin yerini tutuyorum?” sorusu bu düzene aittir. Gerçek boyut ise söze dökülemeyen deneyimleri, travmaları, bedenin dayatmalarını ve kaygıyı kapsar; analizanın “anlatamıyorum”, “kelimeler yetmiyor” dediği yer, çoğu zaman Gerçek’e işaret eder.

Analitik seansın kendisi de bu üç düzenin içinde işler. Lacan ikinci seminerinde, analizanın sözünün çoğu zaman Hayali eksende, analistle bir ben olarak konuşan bir benin ekseninde döndüğünü, bu eksenin bir duvar gibi, “dil duvarı” gibi, bilinçdışının sözünü kestiğini söyler. Analizan kendini açıklar, savunur, analistin onayını arar, onun ne düşündüğünü tahmin etmeye çalışır; bu konuşma ne kadar içten olursa olsun, öznenin bilmediği sözü örter. Analistin müdahalesi bu duvarı aşmaya çalışır: Bir kelimenin çift anlamına dikkat çekmek, bir sürçmeyi geri vermek, bir cümleyi tam ortasında noktalamak, analizanın sözünü Hayali eksenden Sembolik eksene geçirme denemeleridir. Seansın bitişi, özellikle Lacan’ın değişken süreli seanslarında, bu müdahalenin en radikal biçimine dönüşebilir: Analizanın beklemediği bir anda, bir sözün yankısı henüz sönmeden gelen bir kesinti. Kesinti, söylenenin anlamını tamamlamaz; onu açık bırakır ve analizanı, seanstan sonra da, o yarığın etrafında düşünmeye çağırır.

Bu üç boyut, tek bir semptomun içinde bile iç içe geçmiş olabilir. Bir kaygı nöbeti, Hayali düzende bir başkasının bakışı karşısında küçülme duygusuyla, Sembolik düzende bir aile beklentisine yanıt verememe korkusuyla ve Gerçek düzende bedenin adlandırılamayan bir çalkantısıyla aynı anda ilişkili olabilir. Analitik çalışma bu üç boyutun her birine dikkat eder: Hayali saplantıları gevşetmek, Sembolik konumları sorgulamak ve Gerçek ile karşılaşmalara bir söz, bir sınır, bir biçim bulmak, psikanalitik sürecin birbirinden ayrılmaz yönleridir.

Yas, üç düzenin birbirine en açık biçimde değdiği deneyimdir. Bir insanı kaybettiğimizde, önce Gerçek’te bir delik açılır: Bir zamanlar orada olan biri artık yoktur, sesi duyulmaz, sandalyesi boştur, telefonu çalmaz. Lacan Hamlet üzerine verdiği derslerde yası tam olarak böyle tanımlar: Gerçek’te açılan ve öznenin bütün gösteren düzenini harekete geçiren bir delik.¹⁶ Bu deliği doldurmak için Sembolik düzen devreye girer: cenaze törenleri, dualar, taziye ziyaretleri, mezar taşına kazınan bir ad, ölünün ardından okunan sözler. Her kültürün yas ritüelleri, ölünün yerini simgesel olarak işaretleme, kaybı bir söze ve bir zamana bağlama girişimleridir. Hayali düzen ise kaybedilenin imgesini taşır: fotoğraflar, anılar, bir sokak köşesinde bir an için onu görmüş gibi olmak. Yas, bu üç düzen birbirine yeniden düğümlendiğinde, kaybedilenin imgesi bir anıya, adı bir sembole dönüştüğünde ve Gerçek’teki delik artık bütün hayatı yutmadığında, yavaş yavaş sona erer. Yasın tamamlanamadığı durumlarda ise bu düğüm bir yerinden çözük kalır. Borromean düğümünün öğrettiği de budur: Bir halkada yapılan bir değişiklik, öbür ikisini de etkiler; ve öznenin dünyası, bu üç halkanın nasıl düğümlendiğine bağlı olarak ya bir arada durur ya da dağılır.

Gerçek, Sembolik ve Hayali, Lacan’ın insan deneyimini düşünmek için önerdiği belki de en kalıcı çerçevedir. Lacan’ın 1953’te Sembolik’le başlayan sıralaması, yirmi yıl sonra R.S.I. kısaltmasıyla Gerçek’le başlayan bir sıralamaya dönüşür; bu değişim, öğretinin ağırlık merkezinin sözden, sözün dolduramadığı yere doğru kaymasının küçük ama anlamlı bir işaretidir. Psikanaliz, bu üç boyutun her birinde ve aralarındaki bağlantılarda işler. Bu çerçevenin değeri, insanı tek bir boyuta indirgemeyi reddetmesindedir: İnsan ne yalnızca bir imge, ne yalnızca bir dil, ne de yalnızca bir bedendir. Bir analist, karşısındakini dinlerken, bu üç boyutun hangisinde bir şeyin tıkandığını, hangisinde bir şeyin taştığını, hangisinin öbürlerini artık taşıyamaz hâle geldiğini sorar. Bu soru bir tanı koymak için değil, öznenin kendi düğümünü nasıl attığını anlamak için sorulur.

Notlar

1. J. Lacan, “Le symbolique, l’imaginaire et le réel” (1953), Des Noms-du-Père içinde, Paris: Seuil, 2005. ↩︎
2. Kopuşun ve sonraki on yılın ayrıntılı tarihi için bkz. E. Roudinesco, Histoire de la psychanalyse en France, cilt 2 (1925–1985), Paris: Seuil, 1986. Lacan 1964’te kendi okulunu, École freudienne de Paris’i kurdu. ↩︎
3. J. Lacan, “Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse” (1953), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Lacan’ın ifadesiyle bilinçdışı, « ce chapitre de mon histoire qui est marqué par un blanc ou occupé par un mensonge : c’est le chapitre censuré ». ↩︎
4. J. Lacan, “Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je” (1949), Écrits (1966), s. 93–100. ↩︎
5. K. Lorenz, Er redete mit dem Vieh, den Vögeln und den Fischen (1949); N. Tinbergen, The Study of Instinct, Oxford: Clarendon Press, 1951. Lorenz ve Tinbergen bu çalışmalarıyla, Karl von Frisch ile birlikte, 1973 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştılar. ↩︎
6. S. Freud, Massenpsychologie und Ich-Analyse (1921), Gesammelte Werke, XIII; SE XVIII, sekizinci bölüm. Freud bu tanımı bir şemayla da gösterir: Birbirine paralel benlikler, aynı dış nesneye yönelen oklarla, ortak bir ben idealinde buluşur. ↩︎
7. F. de Saussure, Cours de linguistique générale (1916), C. Bally ve A. Sechehaye (Ed.). ↩︎
8. J. Lacan, “L’instance de la lettre dans l’inconscient ou la raison depuis Freud” (1957), Écrits, Paris: Seuil, 1966. Lacan öyküyü, iki çocuğun her birinin, bulunduğu yerden yalnızca karşı cinsin adını görebildiğini, cinsel farkın da bir gösterenin kapısından geçerek kurulduğunu göstermek için anlatır. ↩︎
9. C. Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la parenté (1949); “L’efficacité symbolique”, Revue de l’histoire des religions 135 (1949). ↩︎
10. Lacan, “Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse” (1953), Écrits: « le symbole se manifeste d’abord comme meurtre de la chose ». Lacan aynı yerde, bu ölümün öznenin arzusunun sonsuzlaşmasını mümkün kıldığını ekler; düşünce, Hegel’in kavramın şeyin zamanı olduğu fikrine ve Kojève’in onu yorumlayışına dayanır. ↩︎
11. J. Lacan, Le Séminaire, Livre I: Les écrits techniques de Freud (1953–1954), Paris: Seuil, 1975, Rosine Lefort’un sunumu ve Lacan’ın yorumu, “L’enfant au loup” başlıklı bölüm. Lefort’un çalışmaları daha sonra Robert Lefort ile birlikte Les structures de la psychose: L’enfant au loup et le Président (Paris: Seuil, 1988) adıyla yayımlanmıştır. ↩︎
12. J. Lacan, Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955), Paris: Seuil, 1978. Lacan aynı seminerde, eksikliğin ancak Sembolik düzenin, yani bir yerin ve bir adın varlığıyla birlikte dünyaya girdiğini vurgular. ↩︎
13. S. Freud, Die Traumdeutung (1900), yedinci bölüm. Düşteki cümle Almanca metinde Vater, siehst du denn nicht, daß ich verbrenne? olarak geçer. Freud düşü bir hastasından duyduğunu, onun da bir konferansta dinlediğini belirtir. Lacan düşü Le Séminaire, Livre XI’de, 1964’ün başındaki derslerde uzun uzun yorumlar. ↩︎
14. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XIX: ...ou pire (1971–1972), Paris: Seuil, 2011, 9 Şubat 1972 tarihli ders. Lacan düğümün kendisine, deyim yerindeyse, parmağa geçen bir yüzük gibi oturduğunu söyler. ↩︎
15. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XXII: R.S.I. (1974–1975), Ornicar? 2–5 (1975); Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976), Paris: Seuil, 2005. ↩︎
16. J. Lacan, Le Séminaire, Livre VI: Le désir et son interprétation (1958–1959), Paris: La Martinière, 2013, Hamlet’e ayrılan dersler. Lacan aynı yerde, Hamlet’teki aceleye getirilmiş cenaze törenlerini, Polonius’un ve Ophelia’nın gömülme biçimini, yasın simgesel olarak yerine getirilmemesinin trajedideki karşılığı olarak okur. ↩︎

Kaynakça

• Freud, S. (1900). Die Traumdeutung. Gesammelte Werke, II–III.
• Freud, S. (1921). Massenpsychologie und Ich-Analyse. Gesammelte Werke, XIII; SE XVIII.
• Lacan, J. (1966). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je (1949); L’agressivité en psychanalyse (1948); Fonction et champ de la parole et du langage en psychanalyse (1953); L’instance de la lettre dans l’inconscient (1957). Écrits içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre I: Les écrits techniques de Freud (1953–1954). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1978). Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1975). Le Séminaire, Livre XXII: R.S.I. (1974–1975). Ornicar?, 2–5.
• Lacan, J. (2005). Le symbolique, l’imaginaire et le réel (1953). Des Noms-du-Père içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2005). Le Séminaire, Livre XXIII: Le sinthome (1975–1976). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2011). Le Séminaire, Livre XIX: ...ou pire (1971–1972). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (2013). Le Séminaire, Livre VI: Le désir et son interprétation (1958–1959). Paris: La Martinière.
• Lefort, R. ve Lefort, R. (1988). Les structures de la psychose: L’enfant au loup et le Président. Paris: Seuil.
• Lorenz, K. (1949). Er redete mit dem Vieh, den Vögeln und den Fischen. Wien: Borotha-Schoeler.
• Lévi-Strauss, C. (1949). Les structures élémentaires de la parenté. Paris: PUF.
• Lévi-Strauss, C. (1949). L’efficacité symbolique. Revue de l’histoire des religions, 135.
• Roudinesco, E. (1986). Histoire de la psychanalyse en France, cilt 2. Paris: Seuil.
• Saussure, F. de (1916). Cours de linguistique générale. C. Bally ve A. Sechehaye (Ed.). Paris: Payot.
• Tinbergen, N. (1951). The Study of Instinct. Oxford: Clarendon Press.