Narsisizm: Narkissos, Ekho ve “Narsist” Etiketi Üzerine Psikanalitik Bir Deneme

I

Ovidius, Dönüşümler’in üçüncü kitabında Narkissos’un hikâyesini, şaşırtıcı bir biçimde, bir kehanetle açar. Juno tarafından kör edilen, buna karşılık Jüpiter’den geleceği görme yetisini alan Teiresias’a ilk danışan kişi, su perisi Liriope’dir. Liriope, oğlu Narkissos’un uzun bir ömür sürüp sürmeyeceğini sorar ve kâhinin yanıtı, Batı düşüncesinin en eski buyruklarından birini tersine çevirir: si se non noverit, yani “kendini tanımazsa”.¹ Delfi tapınağının girişinde yazılı olan gnōthi seauton, “kendini tanı”, felsefenin kurucu çağrısıdır. Ovidius’un kâhini ise tam tersini söyler: Bu çocuk ancak kendini tanımadığı sürece yaşayacaktır. Mitin konusu, sanıldığı gibi bir kendini sevme hikâyesi olmaktan önce, ölümcül bir tanıma hikâyesidir.

Hikâyenin ikinci kahramanı Ekho’dur ve onun laneti de bir dil lanetidir. Juno, Jüpiter’in perilerle buluşmalarını örtmek için kendisini uzun konuşmalarla oyalayan Ekho’yu, kendi sözünü söyleme yetisinden yoksun bırakarak cezalandırmıştır: Ekho artık yalnızca duyduğu sözlerin son kelimelerini geri verebilir. Ormanda arkadaşlarını kaybeden Narkissos “Burada kimse var mı?” diye seslendiğinde Ekho’nun verebildiği tek yanıt, sorunun son kelimesidir; Narkissos “Buluşalım” dediğinde ise Ekho, Latincedeki coeamus fiilinin taşıdığı bütün çift anlamla, aynı kelimeyi coşkuyla tekrarlar.² Narkissos onu reddeder. Ekho mağaralara çekilir, bedeni erir, kemikleri taşa dönüşür ve geriye yalnızca sesi kalır.

Ardından ünlü sahne gelir. On altı yaşındaki Narkissos, susuzluğunu gidermek için eğildiği berrak bir suda bir yüz görür ve ona âşık olur. Ovidius’un anlatısında Narkissos uzun süre bu yüzün kendisine ait olduğunu bilmez; onu kucaklamaya çalışır, ona konuşur, yüzün dudaklarının kıpırdadığını ama sesinin gelmediğini görür. Sonra, mitin dönüm noktasında, gerçeği kavrar: Iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago; o benim, anladım, imgem beni artık aldatmıyor. Ama bu tanıma onu kurtarmaz. Üç dize sonra, Batı edebiyatının arzuya dair en keskin paradokslarından birini söyler: quod cupio mecum est: inopem me copia fecit; arzuladığım şey benimle birlikte, bolluğum beni yoksul kıldı.³ Narkissos suyun başında erir ve yerinde, ortası sarı, yaprakları beyaz bir çiçek bulunur.

Mitin antik dünyada dolaşan bir başka anlatımı, bu tanıma sahnesine bambaşka bir ışık tutar. İkinci yüzyılda Yunanistan’ı dolaşıp gördüklerini yazan coğrafyacı Pausanias, Boiotia’daki Narkissos pınarını anlatırken, bir insanın suda gördüğü yansımayı kendisinden ayırt edemeyecek kadar akılsız olmasını inandırıcı bulmadığını söyler ve daha az bilinen bir versiyonu aktarır: Narkissos’un kendisine tıpatıp benzeyen bir ikiz kız kardeşi vardı; ikisi aynı giysileri giyer, birlikte ava çıkarlardı. Narkissos kız kardeşine âşıktı. Kız kardeş genç yaşta ölünce Narkissos pınara gitmeye, sudaki yansımasına bakmaya başladı; orada gördüğünün kendi yüzü olduğunu biliyordu, ama o yüzde kız kardeşinin yüzünü görerek avunuyordu.⁴ Bu versiyonda Narkissos’un yansıması bir kendini sevme değil, bir yas imgesidir: Kaybedilen bir sevgilinin yüzü, kendi yüzünde aranır. Ovidius’un kendi anlatısı da Narkissos’un ölümüyle bitmez. Narkissos yeraltı dünyasına indiğinde bile, Styks ırmağının sularında kendi yansımasına bakmayı sürdürür.⁵ Ölüm bile bu bakışı kesmez. İmgenin tutsaklığı, hayatın kendisinden daha uzun yaşar. Psikanaliz bu iki versiyonun arasındaki bağı çok iyi tanır. Freud’un daha sonra göreceği gibi, sevilen bir nesnenin kaybı, bazen öznenin kendi benliğinde o nesnenin bir imgesini kurmasıyla karşılanır.

Mitin bu iki yarısı birlikte okunduğunda, psikanalizin yirminci yüzyılda kavramsallaştıracağı şeyin neredeyse eksiksiz bir dramaturjisi ortaya çıkar. Bir yanda, kendi imgesine sahip olduğu ölçüde ondan yoksun kalan, imgeyi tanıdığı anda ondan ayrılamayan bir özne; öbür yanda, kendi sözü olmayan, ancak ötekinin sözünün yankısı olarak var olabilen bir özne. Narkissos imgenin, Ekho ise sözün yoksulluğunu taşır. Biri kendi yüzünden başka bir şey göremez, öbürü bir başkasının sözünden başka bir şey söyleyemez; ve ikisi de, aynı ormanda, birbirine hiç ulaşamadan tükenir. Bugünkü “narsist” anlatılarının neredeyse tamamı Ekho’nun yerinden anlatılır; ve bu denemenin sonunda, bu yerin neden bu kadar önemli olduğuna döneceğim.

II

Mitolojik figürün klinik bir kavrama dönüşmesi on dokuzuncu yüzyılın sonuna denk gelir. İngiliz cinsellik araştırmacısı Havelock Ellis 1898’de, kendini cinsel bir nesne olarak alma eğilimini “Narkissos benzeri” bir eğilim olarak tanımlar; Alman psikiyatr Paul Näcke ise ertesi yıl Ellis’in gözlemini özetlerken Narcismus terimini bir cinsel sapmanın adı olarak kullanır.⁶ Freud kavramı önce 1910’da, Cinsellik Kuramı Üzerine Üç Deneme’ye eklediği bir dipnotta ve Leonardo da Vinci üzerine yazdığı incelemede, belirli bir nesne seçimi biçimini açıklamak için kullanır; 1911’deki Schreber incelemesinde ise narsisizmi, otoerotizm ile nesne sevgisi arasında yer alan bir gelişim evresi olarak konumlandırır.

Leonardo incelemesi bu ilk kullanımın en ilginç örneğidir. Freud, Leonardo da Vinci’nin çocukluğuna dair bildiği az sayıdaki bilgiden, özellikle onun ilk yıllarını babasından uzakta, yalnızca annesiyle geçirdiği varsayımından yola çıkarak, ressamın genç erkeklere yönelen sevgisini narsisistik bir nesne seçimi olarak yorumlar: Leonardo, annesinin bir zamanlar kendisini sevdiği gibi genç oğlanları sever; onlarda, çocukken olduğu kendi imgesini sever.⁷ Bu yorumun eşcinselliği bir “sapma” olarak ele alan çerçevesi bugün haklı olarak eleştirilir. Ama içinde sonraki bütün narsisizm kuramlarını besleyecek bir sezgi saklıdır: İnsan bazen bir başkasını, o başkasında kendisini, olduğu ya da bir zamanlar olduğu ya da olmak istediği kendini gördüğü için sever. Narsisizm, burada, bir aşk biçiminin içinde, aşkın yöneldiği yerin kendisi olarak belirir.

Kavramın asıl dönüşümü 1914’te, Freud’un Narsisizme Bir Giriş adlı makalesiyle gerçekleşir. Freud burada narsisizmi bir sapma olmaktan çıkarır ve onu, kendini koruma içgüdüsünün egoizmine eşlik eden libidinal bir tamamlayıcı olarak, yani insan gelişiminin evrensel bir boyutu olarak yeniden tanımlar. Makalenin en çok hatırlanan imgesi, Freud’un benliğe yönelen libido ile nesnelere yönelen libido arasındaki ilişkiyi anlatmak için başvurduğu amip benzetmesidir: Libido, bir amibin gövdesinden uzanıp yeniden geri çekilen yalancı ayaklar gibi, nesnelere yönelir ve gerektiğinde benliğe geri döner. Bebeğin ilk dönemindeki bu benliğe dönük yatırıma Freud birincil narsisizm adını verir; hayatın hayal kırıklıkları karşısında nesnelerden çekilip benliğe geri dönen libido ise ikincil narsisizmi oluşturur.⁸

Freud’un birincil narsisizmi anlatırken yazdığı satırlar, ebeveynliğe dair yazılmış en ironik ve en isabetli satırlar arasındadır. Anne babalar çocuklarına karşı, kendi çoktan vazgeçmek zorunda kaldıkları narsisizmin yeniden canlanmasından başka bir şey olmayan bir aşırı değer biçme içindedir: Çocuk hastalığa, ölüme, hazdan feragate tabi olmamalı, doğanın ve toplumun yasaları onun önünde askıya alınmalıdır. Freud bu tabloyu, metne İngilizce olarak yerleştirdiği üç kelimeyle özetler: His Majesty the Baby. Makalenin bir başka kalıcı katkısı, ben idealidir. Freud’a göre insanın önüne bir ideal olarak koyduğu şey, çocukluğunda yitirdiği narsisizmin yerini tutan bir ikamedir; yetişkin, bir zamanlar kendi ideali olduğu o yetkinliği artık önündeki bir hedefte arar.

Aynı makale aşkın ekonomisine dair de bir şey söyler. Âşık olan kişi, benliğinin libidinal yatırımının bir kısmını sevdiği kişiye aktarır; kendini yoksullaştırarak onu yüceltir. Karşılıksız aşkın bu kadar yaralayıcı olmasının nedeni budur: Kaybedilen yalnızca bir insan değil, ona emanet edilmiş benliğin bir parçasıdır. Freud iki nesne seçimi tipi arasında da bir ayrım yapar: İnsan ya kendisini besleyen ve koruyan figürleri model alarak sever ya da kendi imgesini, yani şu anki, geçmişteki ya da olmak istediği hâlini, bir zamanlar kendisinin bir parçası olan birini sever. Makalenin bugün okunduğunda rahatsız edici olan bir pasajı da tam bu noktada yer alır: Freud, kendine yeterli görünen bazı kadınların, çocukların, kedilerin, büyük yırtıcı hayvanların, hatta edebiyattaki büyük suçluların ve mizahçıların ötekiler üzerinde uyandırdığı büyüden söz eder. Pasajın cinsiyetçi önyargısı açıktır ve eleştirilmelidir. Ama içinde, kanaatimce bugünkü tartışmayı da aydınlatan bir gözlem saklıdır: Kendi narsisizminden bir kısmını terk etmek zorunda kalmış olanlar, onu bütünüyle korumuş görünenlere karşı hem hayranlık hem de haset duyarlar. Gündelik dildeki “narsist” figürüne duyulan karışık büyülenme, bu eski ekonominin izlerini taşır.

Freud’un yakın dostu, filozof ve psikanalist Lou Andreas-Salomé, 1921’de yayımladığı bir makalede, narsisizmin yalnızca bir kendine yönelme olmadığını, aynı zamanda bir dünyaya açılma olduğunu öne sürdü. Ona göre narsisizm çift yönlüdür: Bir yanda benliğin kendisini sevmesi, öbür yanda benliğin, bebeklikte henüz kendisinden ayırt edemediği bütün dünyayla kurduğu ilk birlik duygusunun bir kalıntısı.⁹ Sanatçının yaratıcılığı, sevgilinin dünyayı bir bütün olarak sevme duygusu, doğanın karşısında duyulan sınırsızlık hissi, bu ilk birliğin izlerini taşır. Andreas-Salomé’nin bu düşüncesi, narsisizmin yalnızca bir patoloji değil, bir yaratıcılık ve sevgi kaynağı da olabileceğini hatırlatır. Narsisizm tamamen ortadan kalkmış biri, belki de kendisinden bir şey yaratacak, kendini bir esere, bir sevgiye, bir dünyaya verecek gücü de yitirmiş olur.

III

Lacan bu düşünceyi çok daha radikal bir noktaya taşır. 1936’da Marienbad’daki uluslararası psikanaliz kongresinde ilk kez sunduğu, 1949’da Zürih’te yeniden kaleme aldığı ayna evresi metnine göre, altı ile on sekiz ay arasındaki bebek, henüz bedenini koordine edemediği, parçalanmış bir deneyim içindeyken, aynada kendi bütünlüklü imgesiyle karşılaşır ve bu imgeyi sevinçle üstlenir. Ben, bu üstlenişte, dışarıda, bir imgede kurulur. Lacan’ın deyişiyle bu özdeşleşme, öznenin bütün ruhsal gelişimine damgasını vuracak olan yabancılaştırıcı bir kimliğin zırhıdır.¹⁰ Bu açıdan bakıldığında narsisizm, bazı insanların taşıdığı bir kişilik özelliği olmaktan önce, benliğin kendi yapısıdır: Ben, en başından itibaren bir yansımaya duyulan aşkla kurulmuştur.

Lacan bir yıl önce, 1948’de Brüksel’de verdiği Psikanalizde Saldırganlık konferansında, bu yapının bir başka yüzünü göstermişti. Narsisistik özdeşleşme ile saldırganlık birbirinin karşılığıdır: Benim olmak istediğim yerde duran benzerim, hem hayranlık hem de düşmanlık duyduğum kişidir. Lacan bu ilişkinin en çarpıcı örneklerini küçük çocukların davranışlarında bulur ve gelişim psikolojisinin transitivizm adını verdiği olguyu hatırlatır: Arkadaşına vuran çocuk ona vurulduğunu söyler, düşen birini gören çocuk ağlar.¹¹ Ben ile öteki arasındaki sınır, Hayali düzende, sanıldığından çok daha geçirgendir.

Bu tespit, bugünkü “narsist” tartışmaları için beklenmedik bir uyarı taşır. Bir ilişkide ötekini narsist olarak adlandırmak, çoğu zaman Hayali düzenin tam ortasında gerçekleşen bir harekettir: Ötekinde, kendi imgemizi tehdit eden, bizi küçülten, bizim olmak istediğimiz yerde duran birini görürüz. İki tarafın birbirini aynı sözcükle suçladığı ayrılıkların bu kadar sık görülmesi tesadüf değildir. Lacan’ın ikinci seminerinde söylediği gibi ben, öznenin kendisi değil, bir nesnedir; ve iki benin karşılaşması, iki aynanın karşı karşıya konması gibi sonsuz bir yansıma oyununa dönüşebilir.¹² Lacan’ın, beni güçlendirmeyi amaçlayan Amerikan ego psikolojisine yönelttiği sert eleştirinin kaynağı da budur: Beni güçlendirmek, öznenin kendi imgesine tutsaklığını pekiştirmek anlamına gelebilir.

IV

1970’lerde Amerikan psikanalizinde narsisizm üzerine iki büyük kuram birbiriyle tartışır ve bu tartışma, bugünkü psikiyatrik tanı sistemlerini doğrudan etkiler. Heinz Kohut, 1971 tarihli Kendiliğin Analizi’nde narsisizmi gelişimsel bir ihtiyaç olarak ele alır. Çocuk, onu yansıtan, onun varlığından sevinç duyan ve idealleştirebileceği bir figür sunan bir çevreye ihtiyaç duyar; Kohut bu figürlere kendilik nesneleri adını verir. Bu ihtiyaçlar karşılanmadığında kırılgan bir kendilik oluşur ve kişi hayatı boyunca başkalarının onayına bağımlı kalır. Kohut’un 1972’de yayımladığı ve narsisistik öfke kavramını geliştirdiği makale, bu kırılganlığın en küçük bir incinme karşısında nasıl yıkıcı bir öfkeye dönüşebildiğini gösterir.¹³

Kohut’un klinik katkısı, bu kişilerin analizde kurduğu aktarımları tarif etmesindeydi. Kohut iki ana biçim ayırt eder: Birincisinde, ayna aktarımında, analizan analistten kendisini yansıtmasını, onaylamasını, varlığına sevinmesini bekler; ikincisinde, idealleştirici aktarımda, analisti kusursuz, güçlü, hayran olunacak bir figür olarak görür ve onun büyüklüğüne katılarak kendini bir arada tutar.¹⁴ Kohut’a göre analist bu aktarımları hemen yorumlayıp yıkmamalı, bir süre taşımalı ve kaçınılmaz küçük hayal kırıklıkları aracılığıyla, analizanın kendi kendiliğini yavaş yavaş inşa etmesine yardım etmelidir. Lacancı gelenek bu yaklaşıma eleştirel bakar: Analistin bir ayna olarak işlev görmesi, analizanı kendi imgesine daha da sıkı bağlayabilir. Ama iki gelenek bir noktada buluşur: Narsisistik kırılganlıkla çalışan bir analist, ne aceleyle yıkmalı ne de bitmez bir yansıtmaya razı olmalıdır.

Otto Kernberg ise 1975’te yayımlanan kitabında bambaşka bir tablo çizer. Kernberg’e göre patolojik narsisizm, yoğun haset ve öfkeye karşı kurulmuş bir savunmadır. Kişi, kimseye ihtiyaç duymadığı yüceltilmiş bir benlik imgesi kurar, başkalarını bu imgeyi beslemek için kullanır, ihtiyaç duyduğu anda onları değersizleştirir. Kohut’un narsisisti yaralı bir çocuksa, Kernberg’inki o yarayı kimsenin görmesine izin vermeyen bir kale gibidir.¹⁵ Bu iki kuramın etkisi, narsisistik kişilik bozukluğunun 1980’de ilk kez Amerikan psikiyatrik tanı el kitabına, DSM-III’e girmesinde açıkça görülür. Kernberg’in tedavi önerisi de Kohut’unkinden belirgin biçimde ayrılır. Ona göre analist, analizanın yüceltilmiş benlik imgesini ve onun altında yatan hasedi, aktarımın içinde, burada ve şimdi, açıkça adlandırmalı ve yorumlamalıdır; büyüklenmeci imgeyi uzun süre taşımak, onu pekiştirmek anlamına gelebilir. Kernberg ve çalışma arkadaşları bu yaklaşımı sonraki on yıllarda, aktarım odaklı psikoterapi adını verdikleri, yapılandırılmış ve araştırmalarla sınanmış bir yönteme dönüştürdüler.¹⁶ Kohut ile Kernberg arasındaki tartışma, bu yüzden yalnızca kuramsal değil, klinikti: Yaralı bir çocuğa önce yansıtan bir yüz mü gerekir, yoksa kendini koruyan bir kaleye önce bir kapı mı açılmalıdır?

Günümüz araştırmaları, bu iki tablonun birbirini dışlayan iki kuram olmaktan çok aynı yapının iki görünümü olduğunu düşündürür. Aaron Pincus ile Mark Lukowitsky’nin 2010 tarihli kapsamlı derlemesi, narsisizmin büyüklenmeci ve kırılgan olmak üzere iki temel görünümünü birbirinden ayırır ve klinisyenlerin gözlemlediği patolojik narsisizmin, katı tanı ölçütlerinin yakaladığından çok daha yaygın olduğuna dikkat çeker.¹⁷ Büyüklenmeci narsisizm kendinden emin, gösterişli ve küçümseyici bir tabloyla belirir; kırılgan narsisizm ise utanç, aşırı alınganlık, eleştiriye dayanamama ve içe çekilme biçiminde. Bugün “Acaba ben de mi narsistim?” diye endişelenenlerin önemli bir kısmının yaşadığı şey, tam da bu ikinci görünümün sessiz ağrısıdır. Christopher Lasch’ın 1979’da bütün bir kültürü “narsisizm kültürü” olarak adlandıran kitabından bu yana, kavramın klinikten taşıp bir çağ teşhisine dönüşmesi de aynı belirsizlikten beslenir.¹⁸

Bu çağ teşhisi son yirmi yılda bir kez daha alevlendi. Psikologlar Jean Twenge ve W. Keith Campbell, 2009’da yayımladıkları Narsisizm Salgını’nda, Amerikalı üniversite öğrencilerinin narsisizm ölçeklerinden aldıkları puanların on yıllar boyunca arttığını ve bu artışı sosyal medyanın, ünlü kültürünün ve “kendini sev” söyleminin yükselişine bağladılar.¹⁹ Bu iddia sonraki çalışmalarda sert biçimde tartışıldı; farklı veri setleriyle yapılan araştırmaların bir kısmı belirgin bir artış bulamadı. Ama tartışmanın kendisi bir şey söyler: Narsisizm, bir bireyin kişilik özelliği olmaktan çok, bir dönemin kendine dair kaygısını taşıyan bir kelimeye dönüşmüştür. Ekranların sürekli bir ayna sunduğu, her paylaşımın bir onay beklediği bir kültürde, Narkissos’un pınarı her yerdedir; ve herkes, bir ölçüde, kendi yansımasına eğilmiş biri olmaktan korkar.

V

Gündelik dildeki “narsist” bu uzun tarihin çok küçük bir kısmını taşır ve çok daha geniş bir alanı kapsar: sıradan bencillik, duygusal soğukluk, ilgisizlik, yalan, manipülasyon, açık istismar ve bazen de yalnızca acı veren bir ayrılık. Bu genişliğin hem bir değeri hem de bir bedeli vardır ve ikisini de ciddiye almak gerekir.

Değeri şudur: Etiket, uzun süre adı konamayan bir deneyime bir ad verir. Bir ilişkinin içinde kendi algısından şüphe etmeye başlamış, ne yaşadığını anlatacak kelimeyi bulamamış biri için bu ad, bir dayanak noktası olabilir. Mitin diliyle söylersek, etiket Ekho’ya bir ses verir. Psikanalitik açıdan bu küçümsenecek bir şey değildir; zira Ekho’nun asıl trajedisi Narkissos tarafından reddedilmesi değil, ondan önce, kendi sözünden yoksun bırakılmış olmasıdır. Kendi deneyimini kendi sözüyle anlatabilmek, iyileşmenin ilk koşuludur.

Bedeli ise etiketin kurduğu anlatının yapısında saklıdır. Bu anlatıda öteki bir canavara, anlatan ise yalnızca bir kurbana dönüşür; ve hikâyenin belki de en önemli sorusu, sorulmadan kapanır. Ovidius’un metni bu soruyu, beklenmedik bir yerden, Ekho’nun tarafından sorar: Ekho, Narkissos onu reddetmeden önce, onu ormanda ilk gördüğü anda tutuşmuştur. Onun aşkı reddedilişinden önce gelir; ve sözü, en başından beri, Narkissos’un sözünün yankısı olarak var olur. Aynı ilişki biçiminin bir hayatta tekrar tekrar belirdiği durumlarda, mesele artık yalnızca karşıdaki kişi değildir. Ekho’nun neden Narkissos’a âşık olduğu, yani bir insanın neden kendi sesini ancak bir başkasının sesinin yankısı olarak duyabildiği ilişkilere yöneldiği, sorulmaya değer bir sorudur. Bu soruyu sormak acının sorumluluğunu kişiye yüklemek anlamına gelmez; kişiye kendi hikâyesinde bir yer açmak anlamına gelir.

Burada açık olmak gerekir. İstismar, manipülasyon, kontrol ya da şiddet içeren bir ilişkiden çıkmak her zaman meşrudur ve bunun için karşıdaki kişiye bir tanı koymaya gerek yoktur. Bir ilişkiden çıkmak için karşınızdakine tanı koymanız gerekmez; tanı, en iyi ihtimalle, o ilişkinin içinde neler olduğunu anlamaya yarayan geç kalmış bir açıklamadır. Narsisistik kişilik bozukluğu, ayrıntılı bir klinik değerlendirme gerektiren ve topluma dayalı araştırmalarda oldukça düşük oranlarda saptanan bir tanıdır; onu uzaktan, bir ilişkinin acısı içinde koymak, hem tanının hem de acının hakkını vermemek anlamına gelir.

VI

Freud, narsisistik yapıların analitik çalışmaya kapalı olduğunu düşünmüştü. 1916–1917 yıllarında verdiği Psikanalize Giriş Dersleri’nde, libidosunu nesnelerden tümüyle çekmiş birinin analiste yönelik bir aktarım kuramayacağını ve bu yüzden etkilenmez kalacağını söyler; bu “narsisistik nevrozlar” arasında psikozları ve melankoliyi sayar.²⁰ Melankoliyi narsisizme bağlayan düşünceyi Freud aynı yıllarda, yas ile melankoliyi karşılaştırdığı makalesinde geliştirmişti. Yasta dünya yoksullaşır ve boşalır; melankolide ise benliğin kendisi. Melankolik kişi kendini acımasızca suçlar, değersizleştirir, cezalandırır; ama Freud bu suçlamaların dikkatle dinlendiğinde, aslında kaybedilen, sevilen ve aynı zamanda öfke duyulan bir başkasına yöneldiğini fark eder. Kaybedilen nesne bırakılamamış, benliğin içine alınmış, benlik onunla özdeşleşmiştir. Freud’un unutulmaz ifadesiyle, nesnenin gölgesi benliğin üzerine düşmüştür.²¹ Pausanias’ın Narkissos’u, sudaki yüzünde ölmüş kız kardeşini arayan genç, bu cümlenin mitteki karşılığı gibidir. Sonraki kuşaklar bu karamsarlığı büyük ölçüde aştı. Bugün narsisistik kırılganlık, psikanalitik kliniğin en sık karşılaşılan malzemelerinden biridir.

Analitik çalışmada narsisizm çoğu zaman bilmemeye katlanamama olarak belirir. Bir yorum yaralayıcı bir eleştiri gibi duyulur, bir sessizlik ilgisizlik gibi yaşanır, analistin söylediği her şey öznenin imgesine yönelik bir saldırı olarak algılanabilir. Bu tepkiler bir engel olmaktan çok, çalışmanın kendisidir; zira öznenin kendi imgesiyle kurduğu ilişki, ilk kez burada, bir başkasının huzurunda konuşulabilir hâle gelir. Lacanyen açıdan analistin işi, analizana daha iyi bir ayna sunmak değildir. Analizanın sözünün, imgenin çizdiği sınırların ötesine geçebilmesine, “Nasıl görünüyorum?” sorusunun yerini yavaş yavaş “Ne istiyorum?” sorusunun alabilmesine imkân tanımaktır.

Bu denemeye Teiresias’ın kehanetiyle başladım: Narkissos ancak kendini tanımadığı sürece yaşayacaktır. Mit, kendini tanımanın ölümcül olduğunu söyler; psikanaliz ise başka bir tanımanın mümkün olduğu üzerine bahse girer. Narkissos’u öldüren tanıma, bir aynada gerçekleşen tanımaydı: imgesini gördü, onun kendisi olduğunu anladı ve ondan ayrılamadı. Ekho’nun elinde ise yalnızca bir başkasının sözleri vardı. Psikanalitik çalışmanın aradığı, bu iki yoksulluğun arasında üçüncü bir imkândır: bir aynaya dayanmayan bir tanıma ve bir yankı olmayan bir ses. Pausanias’ın Narkissos’u bize bu imkânın nereden geçtiğini de hatırlatır: Sudaki yüzde aranan, çoğu zaman kendimiz değil, kaybettiğimiz bir başkasıdır. O kaybın yası tutulabildiğinde, su yeniden yalnızca su olur ve insan, ona eğilmeden yoluna devam edebilir. Kişinin kendi arzusunu, bir başkasına yöneltilmiş kendi sözünde tanıyabilmesi.

Notlar

1. Ovidius, Metamorphoses III, 348. Dize numaraları R. J. Tarrant’ın Oxford edisyonuna (2004) göredir. Teiresias’ın kör edilişi ve kehanet yetisini kazanışı hemen önceki dizelerde anlatılır. ↩︎
2. Metamorphoses III, 359–392. Ekho’nun yanıtlarının Latince metinde yarattığı anlam kaymaları, mitin dil üzerine bir mit olarak okunmasına imkân veren başlıca unsurdur. ↩︎
3. Metamorphoses III, 463 ve 466. ↩︎
4. Pausanias, Hellados Periegesis, IX, 31, 7–8. Pausanias kendi yorumunu açıkça ekler: Bir insanın âşık olacak yaşa gelmiş olup da bir insan ile onun yansımasını birbirinden ayıramaması ona tümüyle akıl dışı görünmektedir. ↩︎
5. Ovidius, Metamorphoses III, 504–505: tum quoque se, postquam est inferna sede receptus, / in Stygia spectabat aqua. Aynı dizelerin hemen ardından, kız kardeşleri olan su perilerinin onun için yas tuttuğu, saçlarını kestiği anlatılır. ↩︎
6. H. Ellis, “Auto-erotism: A psychological study”, Alienist and Neurologist 19 (1898); P. Näcke, “Die sexuellen Perversitäten in der Irrenanstalt”, Psychiatrische en Neurologische Bladen 3 (1899). Freud 1914 tarihli makalesine, terimin Näcke tarafından seçildiğini hatırlatarak başlar. ↩︎
7. S. Freud, Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci (1910), Gesammelte Werke, VIII; SE XI. Freud’un incelemesindeki bazı biyografik varsayımlar, özellikle Leonardo’nun akbaba anısına dayanan yorumlar, sonradan çeviri hatalarına dayandığı gerekçesiyle sert biçimde eleştirilmiştir; Leonardo’nun not defterindeki kuş, akbaba değil çaylaktır. ↩︎
8. S. Freud, “Narsisizme Bir Giriş” (1914), SE XIV. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
9. L. Andreas-Salomé, “Narzißmus als Doppelrichtung”, Imago, 7 (1921). Andreas-Salomé, Nietzsche’nin ve Rilke’nin yakın dostu olarak tanınmış, 1912’den itibaren Freud’un çevresine katılmış ve Göttingen’de psikanalist olarak çalışmıştır. ↩︎
10. J. Lacan, “Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je” (1949), Écrits (1966), s. 93–100. ↩︎
11. J. Lacan, “L’agressivité en psychanalyse” (1948), Écrits, s. 101–124. Lacan transitivizm olgusunu Charlotte Bühler’in gözlemlerine dayanarak tartışır. ↩︎
12. J. Lacan, Le Séminaire, Livre II: Le moi dans la théorie de Freud et dans la technique de la psychanalyse (1954–1955), Paris: Seuil, 1978. ↩︎
13. H. Kohut, The Analysis of the Self (1971); “Thoughts on narcissism and narcissistic rage”, The Psychoanalytic Study of the Child 27 (1972). ↩︎
14. H. Kohut, The Analysis of the Self, New York: International Universities Press, 1971, ikinci ve beşinci bölümler. Kohut bu aktarımların yorumlanarak ortadan kaldırılmasından çok, bir süre kabul edilmesini ve analistin kaçınılmaz küçük başarısızlıkları aracılığıyla yavaş yavaş dönüştürülmesini önerir. ↩︎
15. O. Kernberg, Borderline Conditions and Pathological Narcissism (1975). ↩︎
16. J. F. Clarkin, F. E. Yeomans ve O. F. Kernberg, Psychotherapy for Borderline Personality: Focusing on Object Relations, Washington, DC: American Psychiatric Publishing, 2006. Yöntem, başlangıçta sınır kişilik örgütlenmesi için geliştirilmiş, sonradan narsisistik kişilik örgütlenmesine de uyarlanmıştır. ↩︎
17. A. L. Pincus ve M. R. Lukowitsky, “Pathological narcissism and narcissistic personality disorder”, Annual Review of Clinical Psychology 6 (2010), s. 421–446. ↩︎
18. C. Lasch, The Culture of Narcissism (1979). ↩︎
19. J. M. Twenge ve W. K. Campbell, The Narcissism Epidemic: Living in the Age of Entitlement, New York: Free Press, 2009. Bulgu sonraki araştırmalarda tartışma konusu olmuş; farklı veri setleriyle yapılan bazı çalışmalar, kuşaklar arası belirgin bir artış bulunmadığını öne sürmüştür. ↩︎
20. S. Freud, Psikanalize Giriş Dersleri (1916–1917), özellikle 26. ve 27. dersler, SE XVI. ↩︎
21. S. Freud, “Trauer und Melancholie” (1917), Gesammelte Werke, X; SE XIV. Freud’un cümlesi şöyledir: Der Schatten des Objekts fiel so auf das Ich. ↩︎

Kaynakça

• Andreas-Salomé, L. (1921). Narzißmus als Doppelrichtung. Imago, 7.
• Clarkin, J. F., Yeomans, F. E. ve Kernberg, O. F. (2006). Psychotherapy for Borderline Personality: Focusing on Object Relations. Washington, DC: American Psychiatric Publishing.
• Ellis, H. (1898). Auto-erotism: A psychological study. Alienist and Neurologist, 19.
• Freud, S. (1910). Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci. SE XI.
• Freud, S. (1914). Narsisizme Bir Giriş. SE XIV.
• Freud, S. (1917). Trauer und Melancholie. SE XIV.
• Freud, S. (1916–1917). Psikanalize Giriş Dersleri. SE XV–XVI.
• Kernberg, O. (1975). Borderline Conditions and Pathological Narcissism. New York: Jason Aronson.
• Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. New York: International Universities Press.
• Kohut, H. (1972). Thoughts on narcissism and narcissistic rage. The Psychoanalytic Study of the Child, 27.
• Lacan, J. (1966). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je; L’agressivité en psychanalyse. Écrits içinde. Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1978). Le Séminaire, Livre II (1954–1955). Paris: Seuil.
• Lasch, C. (1979). The Culture of Narcissism. New York: W. W. Norton.
• Ovidius. Metamorphoses, III. kitap. R. J. Tarrant (Ed.), Oxford: Clarendon Press, 2004.
• Pausanias. Hellados Periegesis, IX. kitap.
• Pincus, A. L. ve Lukowitsky, M. R. (2010). Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology, 6, 421–446.
• Twenge, J. M. ve Campbell, W. K. (2009). The Narcissism Epidemic: Living in the Age of Entitlement. New York: Free Press.