Le psychanalyste ne s’autorise que de lui-même.

Jacques Lacan, “Proposition du 9 octobre 1967 sur le psychanalyste de l’École”

I

Psikanalizin kurumsal tarihi, büyük ölçüde, bir sorunun etrafında döner: Kim analisttir ve bunu kim söyler? Freud’dan sonra kurulan Uluslararası Psikanaliz Birliği, bu soruya bir eğitim sistemiyle yanıt verdi: belli bir süre kişisel analiz, süpervizyon altında vaka çalışması, kurumsal bir onay. Lacan’ın 1953’teki ilk ayrılığı ve 1963’te eğitim analistleri listesinden çıkarılması, büyük ölçüde bu sistemle, özellikle de seansların standart süresiyle ilgili bir çatışmanın sonucuydu. 1964’te kendi okulunu, École freudienne de Paris’yi kurduğunda Lacan, aynı soruyu yeniden ve kendi kuramının içinden yanıtlamak zorundaydı.

Yanıtını 9 Ekim 1967’de, okulunun üyelerine sunduğu bir önergeyle verdi. Önergenin en çok alıntılanan cümlesi, bu denemenin epigrafıdır: Psikanalist ancak kendinden yetki alır.1 Cümle, ilk duyuşta, her türlü kurumsal onayın reddi, bir kendini atama ilanı gibi görünür. Ama Lacan’ın söylediği şey daha incedir: Bir analist olma kararı, bir öznenin kendi analizinden çıkardığı bir sonuçtur ve hiçbir kurum bu kararı onun yerine veremez. Kurumun yapabileceği, bu kararın nasıl verildiğine tanıklık etmek, onu sonradan tanımaktır. Önergenin önerdiği işlem, pas (la passe), tam da bu tanıklık için tasarlanmıştı.

Pas, Lacan’ın kurduğu biçimiyle, şöyle işler: Kendi analizinde analiste geçişin gerçekleştiğini düşünen bir analizan, okuldan bu geçişe tanıklık etmeyi talep eder. Kendisi de analizinin sonuna yakın olan iki “geçirici”yle, passeurs, ayrı ayrı konuşur ve onlara analizinin nasıl sona erdiğini, bir analist olma kararının nereden çıktığını anlatır. Geçiriciler, duydukları şeyi, adayın kendisini hiç görmeyen bir jüriye aktarır. Jüri, bu aktarılmış tanıklıklardan, adayın analiste geçişinin gerçekleşip gerçekleşmediğine karar verir. Usulün tuhaflığı, bir analizin sonucunun, onu yaşayan kişinin değil, onu dinlemiş başkalarının sözüyle, bir aktarım zinciriyle, dolaylı olarak iletilmesindedir. Lacan bu dolaylılığı bir eksiklik olarak değil, usulün özü olarak düşünüyordu: Analizin sonunda değişen şey, öznenin bilgiyle ilişkisidir ve bu değişim ancak bir sözün başkaları tarafından nasıl duyulduğunda kendini gösterir.

II

Önerge, okulda bir krize yol açtı. Lacan’ın en yakın çalışma arkadaşlarından bazıları, Piera Aulagnier, François Perrier ve Jean-Paul Valabrega, usule karşı çıktı; usul 1969’da oylanıp kabul edildiğinde okuldan ayrılarak kendi derneklerini, Quatrième Groupe’u kurdular.2 On beşinci seminer, L’acte psychanalytique, bu krizin ortasında, Kasım 1967’de başladı. Seminerin kuramsal sorusu ile okulun kurumsal sorunu aynıydı: Bir analizan nasıl analist olur?

Lacan’ın yanıtı, seminerin başlığındaki kavramda, edimde düğümlenir. Seminerin yayınevi tanıtımı, Lacan’ın yanıtını kısaca özetler: Bir analist, analitik deneyimi sonuna kadar götürmüş bir analizandır.3 Bu yanıtın içinde küçük ama belirleyici bir terim değişikliği vardır. Lacan, analize giren kişi için “analiz edilen”, analysé, yerine “analiz eden”, analysant, terimini kullanır. Edilgen bir ortaçtan etken bir ortaca geçiş, analizin asıl işini kimin yaptığına dair bir tezdir: Analizi yapan analist değil, konuşan, çağrışımda bulunan, kendi sözünü dinlemeyi öğrenen analizandır. Bu sitenin Türkçesinde kullanılan “analizan” kelimesi de bu tercihin bir yankısıdır.

Edim, Lacan’ın kullandığı anlamıyla, bir davranış ya da bir eylem değildir. Lacan seminerin başlarında, psikanalitik deneyimin, analizanın ve analistin her türlü eyleme geçişten kaçınmasını, sözün dışında bir şey yapmamasını gerektirdiğini hatırlatır. Ama bu kaçınmanın içinde bir edim vardır. Lacan bu edimi, Sezar’ın Rubicon’u geçişine benzetir: Bir sınırın geçilmesi, geri dönüşü olmayan bir kararın verilmesi. Bir analizin başlaması, yeni bir arzunun, analize girme arzusunun, böyle bir geçişi gerektirmesiyle olur. Ama asıl psikanalitik edim, Lacan’a göre, analistin edimidir: analizi mümkün kılan, bilen olduğu varsayılan öznenin alanını açan edim.

III

Bilen olduğu varsayılan özne, Lacan’ın aktarım kuramının merkezindeki kavramdır. Analizan, analize, kendi acısının anlamını, semptomunun nedenini, arzusunun sırrını bilen birini varsayarak gelir. Bu varsayım, analistin gerçekten bildiği bir şeye değil, analizanın aktarımına dayanır; analizin işlemesini sağlayan da bu varsayımdır. Analist, bu varsayımın yerini, onu doldurmadan, onun bilgisini taşıyormuş gibi yapmadan, işgal etmeyi kabul eden kişidir. Lacan’ın bu seminerde vurguladığı şey, bu yerin bir sonu olduğudur.

Analizin sonunda, Lacan’a göre, bilen olduğu varsayılan özne kaybolur. Analizan, analistin hiçbir zaman onun hakikatinin sahibi olmadığını, aradığı bilginin Başka’da bir garantisi olmadığını fark eder. Bu fark ediş, analistin konumunda bir düşüşe yol açar. Yayınevi tanıtım metninin aktardığı imgeyle, analist, işlemin bir artığı olarak, bir atık olarak, tıpkı Oidipus’un kendi gözlerini kör etmesi gibi, bir kenara atılır; eski analizan ise analistin rolünü devralır. Lacan bu düşüşü, önergesinde ve seminerde, bilen olduğu varsayılan öznenin bir “varlıksızlaşması”, désêtre, olarak adlandırır. Analist, analizin sonunda, kendi varlığını değil, bir objet a’nın, arzunun nedeninin yerini tutmuş olduğunu, ve bu yerden düştüğünü kabul eder.

Bu düşüşün kuramsal sonucu çarpıcıdır. Bir analizanın analiste dönüşmesi, kendi analistinin yerine geçmek, onun bilgisini devralmak, onunla özdeşleşmek değildir; aksine, analistin düştüğü yeri, bir artığın yerini, kendi edimiyle üstlenmektir. Analist olmak, bir başkası için, onun aktarımının içinde, bilen olduğu varsayılan öznenin yerini almayı ve bu yerin sonunda bir artık olarak düşeceğini bilerek bunu yapmayı kabul etmektir. Lacan’ın pas usulüyle tanıklık edilmesini istediği şey, bu kabulün nereden geldiğidir: Bir insan, analizinin sonunda bir artığın yerine düşen bir figürü görmüşken, neden bir başkası için aynı yeri almayı arzular? Lacan bu arzuya bir ad verir: analistin arzusu.

IV

Seminerin son dersleri, Lacan’ın planlamadığı bir olayla kesildi. Nisan 1968’den itibaren öğrenci hareketi seminerin işleyişini etkilemeye başladı; Mayıs’ta Paris’in sokakları barikatlarla doldu. Lacan, öğrenci hareketiyle dayanışma içinde, Ulusal Yükseköğretim Sendikası’nın grev çağrısına uyarak bazı derslerini iptal etti; 8 Mayıs’taki çok kısa derste greve dayanışmasını bildirdi. 15 Mayıs’taki derste ise, söz konusu olanın olayların düzeyine çıkabilmek olduğunu söyledi.4

Lacan’ın bu olaylar karşısındaki tutumu, sonraki yıllarda keskin bir formüle dönüşecekti. Aralık 1969’da, Vincennes’deki yeni üniversitede, kendisine sataşan öğrencilere şunu söyledi: Devrimciler olarak özlemini çektiğiniz şey bir efendidir; onu elde edeceksiniz.5 Roudinesco’nun da vurguladığı gibi, bu düşüncenin ilk biçimi on beşinci seminerin son derslerindedir: Devrim, bir efendinin yerine bir başkasını koyan bir çıkmazdır ve Lacan’a göre bu kısır döngüden yalnızca psikanaliz kaçabilir. Seminerin bir paradoksu da buradadır. Lacan, bir yıl boyunca usta ile öğrenci, analist ile analizan arasındaki ilişkiyi, bir öğrencinin ustasının yerini nasıl alabileceğini tartışmıştı; sokakta ise öğrenciler, onun temsil ettiği türden bir otoriteye, profesörlerin otoritesine başkaldırıyordu. Bir sonraki yılın semineri, dört söylem kuramını, efendinin söylemini ve üniversitenin söylemini ilk kez sistematik olarak ortaya koyacaktı.

V

Seminerin 2024’te yayımlanması, bu sitedeki “Kurulmuş Metin” denemesinde tartıştığım sorunun güncel bir örneğini de sundu. Roudinesco, Le Monde’daki değerlendirmesinde, Miller’in kurduğu metinde iki dersin, Lacan’ın yokluğunda öğrencilerinin onun öğretisini tartıştığı 31 Ocak 1968 dersi ile greve dayanışma bildirilen 8 Mayıs dersinin yer almadığını, ayrıca aralarında Félix Guattari, Jean Oury, François Tosquelles, Xavier Audouard ve Jean Ayme’nin de bulunduğu yaklaşık yirmi katılımcının adının transkripsiyondan çıkarıldığını eleştirdi. Roudinesco’ya göre bu tercih üzücüdür, çünkü bu müdahaleler Lacan’ın kavramlarını kendi destekçileriyle diyalog içinde nasıl geliştirdiğini gösterir.

Bu eleştiri, bir editörlük tartışmasının ötesinde, seminerin kendi konusuyla doğrudan ilgilidir. Bir seminer, Lacan’ın tek başına konuştuğu bir kürsü değil, bir dinleyici topluluğunun, öğrencilerin, meslektaşların, psikiyatrinin kurumsal dönüşümünü Lacan’ın öğretisiyle birlikte düşünen kurumsal psikoterapi geleneğinin temsilcilerinin, Saint-Alban’dan ve La Borde’dan gelen klinisyenlerin bulunduğu bir sahnedir. Analistin edimini, analizanın analiste dönüşmesini konu alan bir seminerde, Lacan’ın sözüne yanıt veren seslerin metinden çıkarılması, öğretinin aktarımına dair bir karardır. Okur bu kararı bilmeli, ve kurulmuş metnin yanında stenografinin, dinleyicilerin seslerini taşıyan metinlerin de var olduğunu akılda tutmalıdır.

VI

Pas usulünün kendisi, Lacan’ın sağlığında, beklenen sonuçları vermedi. Ocak 1978’de Deauville’de toplanan okul kurultayında, pas deneyimine dair tanıklıkları dinledikten sonra Lacan, kapanış konuşmasında pasın tam bir başarısızlık olduğunu söyledi.6 İki yıl sonra okulunu dağıttı. Ama pas, Lacan’dan sonra kurulan okulların çoğunda yaşamaya devam etti. Bugün Dünya Psikanaliz Derneği’ne bağlı okullarda ve başka Lacancı kurumlarda pas usulü sürdürülüyor ve “okulun analisti” olarak tanınanların tanıklıkları yayımlanıyor, kongrelerde okunuyor. Lacan’ın başarısızlık ilanı, bu açıdan, usulün sonu değil, onun sürekli yeniden sorgulanması gereken bir deney olduğunun kabulü olarak da okunabilir.

On beşinci seminerin bugün bize söylediği şey belki de şudur: Psikanalistin eğitimi, bir müfredatın tamamlanması, bir sertifikanın alınması, bir sürenin doldurulması değildir. Bunların hepsi gerekli olabilir; ama bir insanı analist yapan şey, kendi analizinin sonunda, bilen olduğu varsayılan öznenin düşüşünü yaşamış olması ve bu düşüşe rağmen, bir başkası için o yeri almayı arzulamasıdır. Psikoterapinin giderek standartlaştığı, protokollere ve ölçülebilir sonuçlara bağlandığı bir çağda, Lacan’ın bu tezi, mesleğin nasıl aktarıldığına dair en rahatsız edici ve en gerekli sorulardan birini açık tutar: Bir analistin yetkisi, hiçbir kurumun veremeyeceği bir edimden doğuyorsa, kurumlar bu edime nasıl tanıklık edebilir?

Notlar

  1. J. Lacan, “Proposition du 9 octobre 1967 sur le psychanalyste de l’École”, ilk kez Scilicet, 1, 1968; Autres écrits, Paris: Seuil, 2001, s. 243 vd. Lacan bu formülü 1974’te, yirmi birinci seminerde, “ve birkaç başkasından” diye tamamlayacaktır. ↩︎
  2. Pas usulünün École freudienne’de 1969’da oylanarak kabul edilmesi ve Quatrième Groupe’un kuruluşu üzerine bkz. E. Roudinesco, Histoire de la psychanalyse en France, 2. cilt, Paris: Seuil, 1986; ayrıca E. Roudinesco, Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée, Paris: Fayard, 1993. ↩︎
  3. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XV: L’acte psychanalytique (1967–1968), yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 2024. Yayınevinin tanıtım metni, Lacan’ın bu seminerde analysé (analiz edilmiş) yerine analysant (analiz eden, analizan) terimini kullandığını vurgular. Bu sitede kullanılan “analizan” kelimesi, bu terimin Türkçesidir. Seminerin İngilizcesi, A. R. Price’ın çevirisiyle, Polity tarafından The Psychoanalytic Act başlığıyla duyurulmuştur. ↩︎
  4. Seminerin Mayıs 1968 derslerine dair bilgiler için bkz. C. Ruby, “Lacan et le statut du psychanalyste”, Nonfiction.fr, 24 Ocak 2024; ve E. Roudinesco’nun seminerin yayımı üzerine Le Monde’da 12 Şubat 2024’te yayımlanan değerlendirmesi. Ruby, Lacan’ın aynı günlerde bir sokak taşını, bir pavé’yi, objet a’nın bir örneği olarak şakayla andığını da aktarır. ↩︎
  5. Lacan’ın 3 Aralık 1969’daki Vincennes konuşması, on yedinci seminerin, L’envers de la psychanalyse’in (yay. haz. J.-A. Miller, Paris: Seuil, 1991) ekinde “Analyticon” başlığıyla yayımlanmıştır: “Ce à quoi vous aspirez comme révolutionnaires, c’est à un maître. Vous l’aurez.” ↩︎
  6. J. Lacan, Deauville’deki École freudienne kurultayının kapanış konuşması, Ocak 1978, Lettres de l’École freudienne, 23, 1978. Lacan bu konuşmada, pasın nasıl işlediğine dair tanıklıklar beklediğini ve bunları duymadığını söyler. ↩︎

Kaynakça

  • Lacan, J. (1968). Proposition du 9 octobre 1967 sur le psychanalyste de l’École. Scilicet, 1.
  • Lacan, J. (1978). Intervention de clôture aux Assises de l’École freudienne de Paris, Deauville. Lettres de l’École freudienne, 23.
  • Lacan, J. (1991). Le Séminaire, Livre XVII: L’envers de la psychanalyse (1969–1970). Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2001). Autres écrits. Paris: Seuil.
  • Lacan, J. (2024). Le Séminaire, Livre XV: L’acte psychanalytique (1967–1968). Paris: Seuil.
  • Roudinesco, E. (1986). Histoire de la psychanalyse en France (2. cilt). Paris: Seuil.
  • Roudinesco, E. (1993). Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée. Paris: Fayard.
  • Roudinesco, E. (2024, 12 Şubat). [Lacan, L’acte psychanalytique üzerine değerlendirme]. Le Monde.
  • Ruby, C. (2024, 24 Ocak). Lacan et le statut du psychanalyste. Nonfiction.fr.