Online Terapi ve Psikanaliz: Uzaktan Konuşmanın Tarihi ve Çerçevesi

I

Psikanalizin kuruluş anlarından biri bir yazışmadır. Freud, 1887 ile 1904 yılları arasında, Berlinli kulak-burun-boğaz hekimi Wilhelm Fliess’e yüzlerce mektup yazdı. Bu mektuplarda bilimsel fikirlerini, klinik gözlemlerini, kuşkularını, hatta kendi rüyalarını ve çocukluk anılarını paylaştı. 1890’ların ikinci yarısında, babasının ölümünün ardından giriştiği öz-analiz, büyük ölçüde bu yazışmanın içinde yürüdü: 15 Ekim 1897 tarihli mektubunda, kendi çocukluğunda annesine yönelik sevgi ve babasına yönelik kıskançlık duygularını keşfettiğini ve bu duyguların evrensel bir yapıya, Sophokles’in Oidipus’una karşılık geldiğini yazdı.¹ Psikanalizin ilk “analisti”, bir anlamda, Freud’un hiçbir zaman divanına uzanmadığı, başka bir şehirde yaşayan bir mektup arkadaşıydı.

Freud hayatı boyunca mektupla dinlemeyi, mektupla yanıt vermeyi de sürdürdü. En çok bilinen örneklerinden biri, 1935’te Amerikalı bir anneye yazdığı kısa bir mektuptur. Kadın, oğlunun eşcinsel olduğunu anlatan ve ondan yardım isteyen bir mektup yazmıştı; adını bile anamadığı bir şeyden söz ediyordu. Freud’un yanıtı, dönemi düşünüldüğünde şaşırtıcı bir açıklık taşır: Eşcinselliğin bir avantaj olmadığını, ama utanılacak bir şey, bir kusur, bir alçalma da olmadığını, bir hastalık olarak sınıflandırılamayacağını yazar; antik çağdan bu yana pek çok saygın insanın eşcinsel olduğunu hatırlatır ve analizin oğluna, eşcinselliği değişsin ya da değişmesin, bir uyum, bir iç huzur, tam bir verimlilik getirebileceğini ekler.² Bu mektup bir analiz değildir; ama uzaktan, hiç görülmemiş birine yazılmış bir sözün, bir insanın kendi çocuğuna bakışını nasıl değiştirebileceğinin güzel bir örneğidir.

İlk çocuk analizi de bir aracı aracılığıyla yürüdü. 1909’da yayımlanan Küçük Hans vakasında, beş yaşındaki çocuğun atlara karşı geliştirdiği fobiyi Freud’un gözetiminde çocuğun babası çözümledi; Freud çocukla yalnızca bir kez görüştü, analizi babanın düzenli olarak gönderdiği ayrıntılı notlar ve mektuplar üzerinden izledi.³ Bir analiz, analistin neredeyse hiç görmediği bir çocuğun sözlerini babasının kaleminden okuyarak yürütülebiliyordu. Bu iki örnek, psikanalizin, divanın ve aynı odanın simgeleştirdiği fiziksel yakınlık üzerine kurulu bir disiplin olarak tanınmasına rağmen, en başından beri uzaktan konuşmanın imkânlarını da denediğini gösterir.

Analizin bir odaya bağlı olmadığını gösteren bir başka erken sahne, ilk eğitim analizi sayılan deneyimdir. 1907’de, Zürih’teki Burghölzli Kliniği’nde çalışan genç hekim Max Eitingon Viyana’ya geldi ve Freud’la birkaç hafta boyunca, akşamları, şehrin sokaklarında uzun yürüyüşler yaptı. Bu yürüyüşlerde Eitingon kendi hayatından, düşlerinden, kaygılarından konuşuyor, Freud dinliyor ve yorumluyordu.⁴ Divan yoktu, kapısı kapanan bir oda yoktu, bekleme salonu yoktu, sabit bir saat bile yoktu; ama bir söz, onu dinleyen biri ve tekrarlanan bir buluşma vardı. Eitingon on üç yıl sonra Berlin’de, analistlerin eğitimini kişisel analiz, süpervizyon ve kuramsal derslerden oluşan bir yapıya bağlayan ilk psikanaliz enstitüsünü kurduğunda, kendi eğitiminin bir kaldırımda başladığını herhalde unutmamıştı.

II

Daha da çarpıcı olanı, Freud’un analistin dinleme biçimini anlatmak için, kendi döneminin en yeni iletişim teknolojisine başvurmasıdır. 1912’de hekimlere yönelik yazdığı teknik önerilerde Freud, analistten, belirli bir şeye odaklanmadan, söylenen her şeye eşit ölçüde açık kalan bir “eşit dağılımlı dikkat” bekler ve bu tutumu, epigraf olarak aldığım benzetmeyle anlatır: Analist kendi bilinçdışını, hastanın verici bilinçdışına bir alıcı organ gibi yöneltmeli, kendini hastaya, bir telefon alıcısının verici mikrofona ayarlandığı gibi ayarlamalıdır.⁵ Telefon, ses dalgalarına dönüşen elektriksel titreşimleri yeniden sese çevirir; analist de, analizanın bilinçdışından gelen ve sözün içine gizlenmiş titreşimleri yeniden bilinçdışı düşüncelere çevirmelidir.

Bu benzetme yalnızca bir süs değildir. Psikanaliz, kendi dinleme pratiğini daha başından bir iletişim teknolojisinin diliyle düşünmüştür; çünkü özünde, bir sesin bir başkasına ulaşmasıyla, iletilen ile alınan arasındaki boşlukla, parazitle, kayıpla ve yanlış anlamayla ilgilenir. Lacan’ın sonraki yıllarda dile ve göstergeye verdiği merkezî yer de bu sezgiyi derinleştirir: Analizde önemli olan, bedenlerin fiziksel yakınlığından çok, bir sözün bir başkasına yöneltilmesi ve o başkasının onu, söyleyenin bilmediği bir yerden duyabilmesidir.

Klasik analitik düzenin kendisi de, sanıldığından daha fazla, bir uzaklık düzeneğidir. Freud’un muayenehanesindeki ünlü divan, aktarıldığına göre 1890 dolaylarında minnettar bir hastasının armağanıydı. Analizan divana uzanır, analist başucunda, onun göremeyeceği bir koltukta oturur. Freud bu düzenin nedenini 1913’te açıkça yazmıştı: Günde sekiz saat, hatta daha uzun süre başkaları tarafından gözünün içine bakılmasına dayanamıyordu.⁶ Kişisel bir rahatsızlık olarak başlayan bu düzen, kısa sürede bir teknik ilkeye dönüştü: Analistin yüzünün görünmemesi, analizanın onun tepkilerini okumaya çalışmadan, kendi sözüne bırakılmasını sağlıyordu. Divan, aynı odada bulunan iki insan arasına bilinçli olarak yerleştirilmiş bir mesafedir. Analizan, analistin varlığını hisseder, sesini duyar, ama yüzünü görmez.

Bu düzeni hatırlamak, online görüşme tartışmasına beklenmedik bir ışık tutar. Online görüşmenin en sık eleştirilen yanı, yüzün bir ekrana sıkışması, bedenin kaybolmasıdır; ama klasik analizin kendisi, yüzü görüş alanından bilinçli olarak çıkaran bir düzen üzerine kurulmuştur. Kamerası kapalı, yalnızca sesle sürdürülen bir görüşmenin, ilk bakışta tuhaf görünse de, divanın işlevine şaşırtıcı biçimde yaklaşması bu yüzdendir. Buna karşılık, kameranın açık olduğu, iki yüzün ekranda karşı karşıya geldiği bir görüşme, divandan çok yüz yüze psikoterapinin düzenine benzer. Hangi düzenin seçileceği, bir teknik tercih olmaktan önce, analizanın konuşabildiği yeri bulmakla ilgili klinik bir sorudur.

Analistin odası da çerçevenin bir parçasıdır ve analizanlar onu çoğu zaman dikkatle izler. Amerikalı şair Hilda Doolittle, imzasıyla H.D., 1933 ve 1934’te Viyana’da Freud’la yaptığı analizi yıllar sonra anlattığı kitabında, Freud’un çalışma odasını dolduran antik heykelcikleri, Mısır, Yunan ve Roma figürlerini uzun uzun betimler. Bir gün Freud, masasının üzerindeki küçük bronz bir Athena heykelini eline alıp ona uzatır ve bunun en sevdiği heykel olduğunu, kusursuz olduğunu, yalnızca mızrağını kaybetmiş olduğunu söyler.⁷ H.D. bu cümleyi, analizinin bütün temalarıyla, kadınlık, eksiklik, yaratıcılık temalarıyla birlikte, yıllarca düşünmüştür. Online görüşmede de analizanın gördüğü bir şey vardır: analistin arkasındaki bir kitaplık, bir duvar, bir resim, değişen bir ışık. Bu ayrıntılar da analizin malzemesine girebilir. Analizan, analistin odasına bakan biri olmaktan çıkıp, onun dünyasının bir dikdörtgen kadarını gören biri olur; ve bu dikdörtgenin içinde neyi gördüğü, neyi merak ettiği, neyi görmezden geldiği, onun hakkında bir şey söyler.

Bir sınırı da baştan çizmek gerekir. Psikanalitik çalışma bir konuşma çalışmasıdır ve bu yüzden yazışmayla, mesajlaşma uygulamalarıyla yürütülen “terapi” biçimleriyle aynı şey değildir. Freud’un Fliess’e yazdığı mektuplar bir öz-analizin malzemesiydi, ama bir analiz değildi. Yazı, sözden farklı bir zamana sahiptir: Yazan kişi cümlesini düşünebilir, silebilir, düzeltebilir, gönderip göndermemeye karar verebilir. Konuşmada ise söz, söyleyenin denetiminden bir an için kaçar; bir sürçme, bir duraksama, yarım kalan bir cümle, beklenmedik bir kelime, bilinçdışının kendini gösterdiği anlardır. Bugünün telefonlarındaki otomatik düzeltme, bu açıdan ironik bir araçtır: Yazılı dilin sürçmelerini, bilinçdışının küçük izlerini, biz daha fark etmeden düzeltir ve siler. Online psikanalitik görüşmenin sesli ya da görüntülü olması bu yüzden bir tercih değil, bir zorunluluktur.

III

Online görüşme hakkındaki tartışmaların asıl düğüm noktası, psikanalistlerin “çerçeve” dediği şeydir. Arjantinli psikanalist José Bleger, 1967’de yayımladığı ve sonradan klasikleşen makalesinde, analitik sürecin, görüşmelerin zamanı, yeri, sıklığı, ücreti, analistin tutumu gibi sabit kalan unsurlardan oluşan bir çerçeve içinde gerçekleştiğini ve bu çerçevenin, ancak bozulduğunda fark edilen sessiz bir zemin olduğunu öne sürdü.⁸ Bleger’e göre çerçeve, analizanın en ilkel, en farklılaşmamış kaygılarının sessizce yerleştiği bir yerdir; bu yüzden çerçevenin sabitliği, analitik çalışmanın kendisi kadar önemlidir. Donald Winnicott’un “kucaklayan ortam” kavramı da benzer bir sezgiyi taşır: Bir bebeğin gelişebilmesi için annenin güvenilir, öngörülebilir varlığına ihtiyaç duyması gibi, analitik süreç de güvenilir bir çerçeveye ihtiyaç duyar.

Bu açıdan bakıldığında online görüşmenin asıl sorunu ekranın kendisi değil, çerçevenin nasıl kurulduğudur. Aynı odada yapılan bir görüşmede çerçevenin bir kısmını mekân kendiliğinden sağlar: Bekleme odası, kapalı kapı, analistin odasının değişmeyen eşyaları, yolda geçen süre. Online görüşmede bu unsurların önemli bir kısmının bilinçli olarak kurulması gerekir. Analizanın konuşacağı yer, mahremiyetin sağlanması, görüşmenin başında ve sonunda bırakılan geçiş zamanı, bağlantı sorunlarında ne yapılacağı ilk görüşmelerde konuşulmalıdır. Çerçeve iyi kurulduğunda, ekran onu bozan bir unsur olmaktan çıkar ve görüşmenin olağan bir koşuluna dönüşür.

Aynı odada yapılan bir görüşmenin küçük ritüelleri, çoğu zaman fark edilmeden önemli bir iş görür. Analizan evden ya da işten çıkar, yola koyulur, binaya girer, zili çalar, bekleme odasında oturur; bu sürede günün telaşından yavaş yavaş sıyrılır, söyleyeceklerini düşünür ya da düşünmemeye çalışır. Görüşmeden sonra da aynı yolu geri yürür, söylediklerinin yankısı bir süre daha onunla birlikte dolaşır. Freud’un Viyana’daki muayenehanesinde hastalar bekleme odasından çalışma odasına iki kapıdan geçerek girerdi; çift kapı, konuşulanların dışarıya taşmamasını sağlarken, bir eşikten geçildiğini de bedene hissettirirdi. Online görüşmede bu eşik bir bağlantı linkine, bir tıklamaya indirgenir. Bir dakika önce bir iş toplantısında olan biri, bir dakika sonra analistinin karşısında bulunabilir; görüşme biter bitmez de mutfağa, çocuklarına, bildirimlerine geri döner. Salgın yıllarında pek çok analist, analizanların görüşmelere park edilmiş arabalardan, kilerlerden, banyolardan, balkonlardan bağlandığını, evin içinde konuşabilecek bir köşe bulmanın başlı başına bir iş olduğunu anlattı. Bu yüzden online görüşmede eşiği bilinçli olarak kurmak, görüşmeden önce birkaç dakika yalnız kalmak, görüşmeden sonra hemen başka bir işe geçmemek, çerçevenin en az zaman ve ücret kadar önemli bir parçasıdır.

Bu noktada Lacan’ın aktarıma dair bir cümlesini hatırlamak yararlıdır. Lacan 1964’teki seminerinde, analistin varlığının, Fransızca deyişiyle la présence de l’analyste’in, kendisinin bilinçdışının bir tezahürü olduğunu söyler.⁹ Burada söz konusu olan varlık, bir bedenin aynı odada bulunmasından ibaret değildir. Analistin varlığı, analizanın sözünün yöneldiği yerin, onun bir şey bildiği varsayılan birine konuştuğu duygusunun, bir dinlemenin varlığıdır. Bu varlık bir odada kaybolabilir, örneğin analist dalgın, yorgun, kendi düşüncelerine dalmışsa; ve bir ekranın iki ucunda da kurulabilir. Analistin varlığı, yakınlıkla değil, dinlemenin niteliğiyle ölçülür.

IV

Psikanalitik gelenekte bedenin aynı odada bulunması, uzun süre çalışmanın vazgeçilmez öğelerinden biri olarak görüldü ve bu görüşün haklı yanları vardır. Analizanın bedenini, sessizliklerini, nefes alışını, odaya girip çıkışını gözlemlemek, sözün kendisinin taşıyamadığı bir bilgi sunar. Online görüşme bu bilginin bir kısmını kaybettirir ve psikanalitik çevrelerde hâlâ tartışılan bir konudur; bu tartışmayı ciddiye almak gerekir.

Ancak Lacanyen açıdan bakıldığında, kaybedilen şeyler kadar korunan şeyler de belirleyicidir. Lacan’ın arzunun nesneleri arasında saydığı ses ve bakış, online görüşmede ortadan kalkmaz; yalnızca farklı bir biçimde belirir. Kulaklıktan gelen ses, aynı odadakinden çok daha yakın, neredeyse içeriden gelen bir ses olarak duyulabilir. Bakış ise ekranın aracılığıyla hem yoğunlaşır hem de dolayıma girer; kişi karşısındakinin yüzünü görürken, aynı anda kendi yüzünü de küçük bir pencerede izlemek zorunda kalabilir, ki bu da kendine özgü bir rahatsızlık yaratabilir. Bazı analizanlar kamerayı kapatıp yalnızca sesle konuşmayı tercih eder ve bu, divanın işlevine benzer biçimde, bakıştan uzaklaşarak daha serbest konuşmaya imkân tanıyabilir. Stanford Üniversitesi’nden Jeremy Bailenson’ın 2021’de yayımladığı bir makale, salgın döneminde yaygınlaşan “görüntülü görüşme yorgunluğunun” nedenleri arasında tam olarak bunu sayar: Ekranda kendi yüzünü sürekli izlemek, gündelik hayatta hiç karşılaşmadığımız bir durum olarak, sürekli bir aynanın karşısında oturmak gibidir ve öz eleştiriyi yoğunlaştırır; karşıdakinin yüzünün, olağan bir konuşmada yalnızca çok yakın ilişkilerde kabul edilebilecek bir mesafeden, kesintisiz olarak görülmesi de bedende bir gerginlik yaratır.¹⁰ Bu yüzden online görüşmelerde kendi görüntüsünü gizlemek, küçük ama önemli bir düzenlemedir. Bağlantıdaki küçük gecikmeler, aynı anda konuşma, sessizliğin bir bağlantı kopukluğu mu yoksa bir duraksama mı olduğunu bilememe gibi teknik ayrıntılar da analitik çalışmada dikkate alınması gereken yeni malzemelerdir.

Sesin analitik çalışmadaki yeri, Lacan’ın kuramında ayrıca düşünülmüştür. Lacan 1962–1963’teki kaygı seminerinde, sesi, bakışla birlikte, Freud’un saydığı memeye ve dışkıya eklediği arzunun nesnelerinden biri olarak ele alır. Sesin bu nesne hâlini anlatmak için, Freud’un öğrencisi Theodor Reik’ın 1919’da yayımladığı bir incelemeye başvurur: Yahudi geleneğinde kutsal günlerde üflenen koç boynuzu, şofar üzerine yazılmış bir çalışma. Şofarın sesi bir söz taşımaz, bir anlam iletmez; ama onu duyan herkesi derinden sarsar, bir yasanın, bir ahdin, bir çağrının kendisi gibi duyulur.¹¹ Lacan’a göre ses, söylenen sözden ayrı, onun taşıyıcısı olan ama kendisi bir şey söylemeyen bir nesnedir. Analitik dinleme de yalnızca söylenenin anlamına değil, sesin kendisine, tonuna, kırılmalarına, duraksamalarına, bir kelimenin üzerine düşen vurguya da kulak verir. Ekranın yüzün bir kısmını sildiği, bedenin büyük bölümünü görünmez kıldığı bir görüşmede ses, bu yüzden daha da belirgin hâle gelir. Kulaklıktan doğrudan kulağa gelen bir ses, aynı odada havada yayılan bir sesten farklıdır: daha yakın, daha mahrem, bazen neredeyse insanın kendi kafasının içinden geliyormuş gibi.

V

Uzaktan yürütülen analitik çalışmalar, internet çağından önce de tartışılıyordu. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında, analistlerin taşınması, analizanların başka şehirlere ya da ülkelere gitmesi gibi durumlarda telefonla sürdürülen analizler, psikanalitik literatürde zaman zaman tartışıldı. Görüntülü görüşme teknolojilerinin yaygınlaşmasıyla bu tartışma genişledi; Amerikalı psikanalist Sharon Zalusky’nin 1998’de yayımladığı ve başlığıyla tartışmayı özetleyen makalesi, “Telefonla analiz: gözden uzak, ama akıldan değil”, bu tartışmanın dönüm noktalarından biriydi; Zalusky, kendi klinik deneyiminden yola çıkarak telefonla sürdürülen analizlerde aktarımın, direncin ve bilinçdışı malzemenin ortadan kalkmadığını, yalnızca farklı biçimlerde belirdiğini gösterdi.¹² Jill Savege Scharff’ın derlediği Psychoanalysis Online gibi yayınlar, farklı ülkelerden analistlerin bu konudaki deneyimlerini ve kuramsal tartışmalarını bir araya getirdi.¹³ 2020’deki salgın ise bu tartışmayı akademik bir sorun olmaktan çıkardı: Dünyanın her yerinde analistler ve analizanlar, aylarca yalnızca ekran ve telefon aracılığıyla çalışmak zorunda kaldı ve bu deneyim, uzaktan çalışmanın sınırları kadar imkânlarını da görünür kıldı.

Görüntülü terapinin etkililiği üzerine yapılan araştırmaların sayısı son on yılda belirgin biçimde arttı. Bu çalışmaları bir araya getiren meta-analizler, görüntülü görüşme yoluyla yürütülen terapilerin, depresyon ve kaygı gibi yaygın güçlüklerde, yüz yüze terapiye genel olarak denk sonuçlar verdiğini göstermektedir; Ashley Batastini ve arkadaşlarının 2021’de yayımladığı meta-analiz, bu alandaki kapsamlı çalışmalardan biridir.¹⁴ Araştırmaların bir başka önemli bulgusu, terapötik ittifakın, yani analizan ile terapist arasındaki çalışma ilişkisinin, görüntülü görüşmelerde de güçlü biçimde kurulabildiğidir. Burada bir dürüstlük payı bırakmak gerekir: Bu araştırmaların büyük bölümü kısa süreli, yapılandırılmış terapilerle yapılmıştır; uzun süreli psikanalitik çalışmaların online yürütülmesine dair sistematik araştırmalar hâlâ sınırlıdır.

VI

Online görüşmenin, uzaklığın ötesinde, kendine özgü imkânları da vardır. Bulunduğunuz şehirden bağımsız olarak, aradığınız yaklaşımla çalışan bir uzmana ulaşabilirsiniz; bu, Lacanyen psikanaliz gibi her şehirde bulunmayan yönelimler için özellikle önemlidir. Taşınma, seyahat ya da yoğun iş dönemleri görüşmelerin kesilmesine yol açmaz ve sürekliliğin analitik çalışmadaki yeri düşünüldüğünde bu küçük bir avantaj değildir. Yol süresinin ortadan kalkması, düzenli görüşmeyi gündelik hayatın içine yerleştirmeyi kolaylaştırır. Ve belki de en önemlisi, kişi duygularını kendi dilinde, kendi kelimeleriyle ifade edebileceği bir analistle çalışma imkânına kavuşur; ana dilin, en mahrem deneyimlerin söze dökülmesindeki yeri, psikanalizin en eski bilgilerindendir.

Bu bilginin en açık klinik tanıklarından biri, Amerikalı psikanalist Ralph Greenson’ın 1950’de yayımladığı kısa bir makaledir. Greenson, Almanca konuşulan bir ülkede doğup büyümüş, sonra Amerika’ya göç etmiş bir kadın hastasının analizini İngilizce yürütürken, hastanın çocukluğuna dair belirli anılara ve duygulara bir türlü ulaşamadığını fark etti. Analizi bir noktada Almancaya geçirdiklerinde, o güne kadar konuşulamayan anılar, annesiyle ilişkisine dair utançlar ve korkular birdenbire ortaya çıktı. Hasta İngilizcede kendini kibar, ölçülü, yetişkin bir kadın olarak yaşıyor, Almancada ise korkmuş, kirli hissettirilmiş küçük bir çocuğa dönüşüyordu.¹⁵ Ana dil, yalnızca bir iletişim aracı değil, bir öznenin ilk sevgilerinin, ilk korkularının, ilk yasaklarının dilidir. Online görüşme, bir kişinin bulunduğu şehirde kendi ana dilinde çalışan bir analist bulamadığı durumlarda, örneğin yurt dışında yaşayan biri için, bu dile yeniden açılmanın da bir yolu olabilir.

Online görüşmenin verimli olması, büyük ölçüde çerçevenin özenle kurulmasına bağlıdır. Görüşme boyunca kimsenin sizi duyamayacağı, kapısı kapanabilen bir oda seçmek, kulaklık kullanmak, internet bağlantısını ve cihazın şarjını önceden kontrol etmek, bildirimleri kapatmak ve görüşmeyi başka bir işle eş zamanlı yürütmemek, bu çerçevenin temel taşlarıdır. Evde mahremiyet sağlanamıyorsa park edilmiş bir araç da sık kullanılan bir çözümdür. Görüşmeden önce ve sonra birkaç dakikalık bir geçiş zamanı bırakmak da önemlidir: Aynı odada yapılan görüşmelerde yolda geçen zaman kendiliğinden bu işlevi görür, online görüşmede ise bu geçişi bilinçli olarak kurmak gerekir. Çerçevenin öbür unsurları da aynı açıklıkla konuşulmalıdır: görüşmelerin günü ve saati, ücret ve ödeme biçimi, iptal edilen ya da kaçırılan görüşmelerin nasıl değerlendirileceği. Bu ayrıntılar ilk bakışta pratik düzenlemeler gibi görünür; ama analitik çalışmada her biri, analizanın çerçeveyle, dolayısıyla analistle kurduğu ilişkinin bir parçasına dönüşür. Bir görüşmeyi sürekli son dakikada iptal etmek, bağlantının hep o gün kopması, kameranın tam önemli bir şey söylenecekken donması, analizin malzemesine dahil olan olaylardır ve konuşulabilir. Görüşmeler kaydedilmez ve paylaşılan bilgiler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde korunur.

Online görüşme pek çok kişi için uygun bir seçenek olsa da bazı durumlarda yüz yüze destek daha doğru bir başlangıç olabilir. Kendine ya da başkasına zarar verme riskinin bulunduğu akut kriz durumlarında, vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir. Evde güvenli ve mahrem bir konuşma alanının bulunmadığı, örneğin şiddet ya da baskı içeren ilişkilerde, online görüşme güvenli olmayabilir. Yakın psikiyatrik takip gerektiren ağır tablolarda ise online çalışma ancak psikiyatrik destekle birlikte planlanabilir.

VII

Bütün bunlar, online görüşmenin aynı odadaki görüşmeyle her bakımdan özdeş olduğu anlamına gelmez. Bir şey kaybolur: bedenin odaya girişi, el sıkışmanın ya da sıkışmamanın anlamı, sessizliğin aynı havayı soluyan iki kişi arasında yayılışı, görüşmeden sonra kapının kapanma sesi. Bir şey de kazanılır: kendi dilinde konuşabileceği bir analiste ulaşma imkânı, sürekliliğin korunması, kimi analizanlar için bakışın yükünden kurtulmuş bir konuşma. Klinisyenin işi, bu kayıpları ve kazançları her analizan için ayrı ayrı tartmak, online görüşmeyi ne bir ideal ne de bir yedek olarak değil, kendi koşulları ve kendi sınırları olan bir çalışma biçimi olarak ele almaktır. Bazı analizler online başlar ve öyle sürer; bazıları aynı odada başlar, bir taşınmayla ekrana geçer; bazıları da, bir dönem ekranda sürdükten sonra, odaya dönmeye ihtiyaç duyar. Bu geçişlerin her biri, analizin kendisi içinde konuşulabilir.

Freud’un Fliess’e yazdığı mektuplardan bugünün ekranlarına uzanan yol, psikanalizin uzaklıkla kurduğu ilişkinin sanıldığından çok daha eski ve çok daha verimli olduğunu gösterir. Vermeer’in mektup okuyan kadını, yazanı hiç görmeden, onun sözünün içinde yaşar; Freud’un telefonu, iki bilinçdışını bir hat üzerinden birbirine bağlar. Psikanalizde belirleyici olan hiçbir zaman fiziksel mesafe olmamıştır; belirleyici olan, bir sözün bir başkasına yöneltilebildiği, o başkasının onu sözü söyleyenin bilmediği bir yerden duyabildiği ve bu karşılaşmanın sabit, güvenilir bir çerçeve içinde tekrarlanabildiği bir yerin var olmasıdır. Bu yer bir odada da kurulabilir, bir ekranın iki ucunda da. Önemli olan, iki kişinin aynı yerde oturması değil, birinin konuşabildiği, ötekinin de duyabildiği bir yerin, haftadan haftaya, aynı saatte, aynı özenle yeniden kurulabilmesidir.

Notlar

1. J. M. Masson (Ed.), The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904 (1985), 15 Ekim 1897 tarihli mektup. ↩︎
2. Freud’un 9 Nisan 1935 tarihli mektubu, alıcısının isteğiyle 1951’de American Journal of Psychiatry’de yayımlandı. Mektup bugün Freud’un en çok alıntılanan metinlerinden biridir ve psikanaliz tarihinde eşcinselliğin patolojikleştirilmesine karşı erken bir tanıklık olarak anılır. ↩︎
3. S. Freud, “Beş Yaşındaki Bir Erkek Çocukta Görülen Fobinin Analizi” (1909), SE X. Freud’un metinleri için Türkçe adlar verilmiş, cilt numaraları Standard Edition’a (SE) göre belirtilmiştir. ↩︎
4. Eitingon’un Freud’la yürüyüşleri, Ernest Jones’un The Life and Work of Sigmund Freud biyografisinin ikinci cildinde (1955) ilk eğitim analizi olarak anılır. Eitingon daha sonra, 1920’de Berlin Psikanaliz Polikliniği’ni kuracak ve analistlerin eğitiminde kişisel analizin zorunlu tutulmasının öncülerinden biri olacaktı. ↩︎
5. S. Freud, “Psikanaliz Uygulayan Hekimlere Öneriler” (1912), SE XII. ↩︎
6. S. Freud, “Zur Einleitung der Behandlung” (1913), Gesammelte Werke, VIII; SE XII. Freud aynı yerde, bu kişisel nedenin yanında teknik bir gerekçe de verir: Analistin yüz ifadeleri hastaya yorumlanacak malzeme sağlamamalı, hastanın çağrışımlarını etkilememelidir. ↩︎
7. H.D., Tribute to Freud, New York: Pantheon, 1956. H.D.’nin kitabı, bir analizanın Freud’la analizini içeriden anlatan en zengin tanıklıklardan biridir; Freud’un odasındaki nesnelerin, analizin akışında nasıl birer çağrışım kaynağına dönüştüğünü ayrıntılı biçimde gösterir. ↩︎
8. J. Bleger, “Psycho-analysis of the psycho-analytic frame”, International Journal of Psycho-Analysis 48 (1967). ↩︎
9. J. Lacan, Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964), Paris: Seuil, 1973. Lacan analistin varlığını, aktarım kavramının içine dahil edilmesi gereken bir öğe olarak ele alır; bu varlık, analistin bedeninin fiziksel olarak orada bulunmasından çok, analizanın sözünün yöneldiği ve bilinçdışının kapanıp açıldığı yer olarak tanımlanır. ↩︎
10. J. N. Bailenson, “Nonverbal overload: A theoretical argument for the causes of Zoom fatigue”, Technology, Mind, and Behavior, 2/1 (2021). Bailenson’ın önerileri arasında kendi görüntüsünü gizlemek ve görüntüyü küçültmek de vardır. ↩︎
11. T. Reik, “Das Schofar”, Das Ritual: Psychoanalytische Studien, Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag, 1919. Lacan Reik’ın çalışmasını Le Séminaire, Livre X: L’angoisse (1962–1963; Paris: Seuil, 2004) seminerinin son derslerinde uzun uzun ele alır. ↩︎
12. S. Zalusky, “Telephone analysis: Out of sight, but not out of mind”, Journal of the American Psychoanalytic Association, 46/4 (1998). Zalusky aynı yerde, telefonun bazı analizanlar için, analistin bakışından kurtulmanın, divanın sağladığına benzer bir serbestlik getirdiğini de not eder. ↩︎
13. J. S. Scharff (Ed.), Psychoanalysis Online: Mental Health, Teletherapy, and Training (2013). ↩︎
14. A. B. Batastini, P. Paprzycki, A. C. T. Jones ve N. MacLean, “Are videoconferenced mental and behavioral health services just as good as in-person? A meta-analysis of a fast-growing practice”, Clinical Psychology Review 83 (2021), 101944. ↩︎
15. R. R. Greenson, “The mother tongue and the mother”, International Journal of Psycho-Analysis, 31 (1950). Greenson’ın vardığı sonuç, ikinci bir dilin bazen bastırmanın aracı olarak işleyebileceği, ana dilin ise en erken nesne ilişkilerinin, özellikle anneyle ilişkinin izlerini taşıdığıdır. ↩︎

Kaynakça

• Batastini, A. B., Paprzycki, P., Jones, A. C. T. ve MacLean, N. (2021). Are videoconferenced mental and behavioral health services just as good as in-person? A meta-analysis of a fast-growing practice. Clinical Psychology Review, 83, 101944.
• Bleger, J. (1967). Psycho-analysis of the psycho-analytic frame. International Journal of Psycho-Analysis, 48.
• H.D. (1956). Tribute to Freud. New York: Pantheon.
• Freud, S. (1951). A letter from Freud (9 Nisan 1935). American Journal of Psychiatry, 107.
• Freud, S. (1909). Beş Yaşındaki Bir Erkek Çocukta Görülen Fobinin Analizi. SE X.
• Freud, S. (1912). Psikanaliz Uygulayan Hekimlere Öneriler. SE XII.
• Bailenson, J. N. (2021). Nonverbal overload: A theoretical argument for the causes of Zoom fatigue. Technology, Mind, and Behavior, 2(1).
• Freud, S. (1913). Zur Einleitung der Behandlung. Gesammelte Werke, VIII; SE XII.
• Greenson, R. R. (1950). The mother tongue and the mother. International Journal of Psycho-Analysis, 31.
• Jones, E. (1955). The Life and Work of Sigmund Freud, cilt 2. London: Hogarth Press.
• Lacan, J. (2004). Le Séminaire, Livre X: L’angoisse (1962–1963). Paris: Seuil.
• Lacan, J. (1973). Le Séminaire, Livre XI: Les quatre concepts fondamentaux de la psychanalyse (1964). Paris: Seuil.
• Masson, J. M. (Ed.) (1985). The Complete Letters of Sigmund Freud to Wilhelm Fliess, 1887–1904. Cambridge, MA: Harvard University Press.
• Reik, T. (1919). Das Ritual: Psychoanalytische Studien. Leipzig ve Viyana: Internationaler Psychoanalytischer Verlag.
• Scharff, J. S. (Ed.) (2013). Psychoanalysis Online: Mental Health, Teletherapy, and Training. London: Karnac.
• Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment. London: Hogarth Press.
• Zalusky, S. (1998). Telephone analysis: Out of sight, but not out of mind. Journal of the American Psychoanalytic Association, 46(4).